1861 жылы Ресей империясында реформатор патша ІІ Александр өзінің жарлығымен "басыбайлық құқықты" жойғаны белгілі. Тарихшылар қауымы бұл реформаға түрткі оқиғаларды әрқалай қарастырады. Біреулер оны 1853-1856 жж. Қырым соғысынан кейінгі туған экономикалық дағдарыспен байланыстырады. Екінші тарап оны Ресей империясындағы буржуазиялық қарым-қатынасты орнықтыру үшін орыс шаруасын феодалдық топ езгісінен шығару керек болды деп түйіндейді. Жалпы орыс шаруаларын басыбайлық құлдықтан шығару жоспары 1825 жылғы "декабристшілдердің" бағдарламасында болған.
1853-1856 жж. Ресей империясының Қырым соғысындағы жеңілісі - аграрлық, экономикалық мәселені айқын көрсетіп берді.
Бірақ орыс шаруаларын "басыбайлық құлдықтан" шығару қажеттілігі ХІХ ғасырдың 20-30 жылдары қалыптасты. Бұл кезеңде Ресей империясы өнеркәсіп төңкерісі басталған болатын. 1840 жылдары бұл құбылыс айқын көрінді. Бәлкім, декабристшілер Ресей империясындағы өнеркәсіп төңкерісінің нышанын байқаған болар. 1830-1840 жж. ашылған фабрика-заводтарда еңбек қолы жетпеді.
Наполеон соғысынан кейін аграрлық жағдайда - түсім азайды. Шаруалардың жерде жұмыс істеу құлқы төмендеді. Шаруалардың нарызылықтары басталды.
Ұлы Екатерина - самодердавиенің қолдаушылары болған дворяндарға бекітіп берген шаруалардың еңбек міндеткерлігі - қалыптаса бастаған буржуазияның қалыптасуына кедергі жасады.
Шетелге кетуге мәжбүр болған - орыс зиялы қауымы да "басыбайлық құқықты" айыптаумен болды. Көптеген жазушыларына әңгімелеріне осы шаруалардың басыбайлылығы арқау болды.
1861 жылы 19 ақпанында ІІ Александр жариялаған манифестік ережеге сәйкес шаруалар басыбайлық құқықтан ада болып, ауыл тұрғындарымен теңесті.
Помещиктер енді шаруаны сатуға, сатып алуға, сыйға тартуға, кепілдікке қалдыруға құқығы болмады.
"Басыбайлық құқықтың" жойылуы - Ресейге не берді?
- Ауылдағы жер өңдеуден шаршаған шаруалар - қалаға келіп өнеркәсіп орындарына жұмысқа тұрды.
- Егістік түсімі арта бастады. Ауылдағы шаруа өзі үшін жұмыс істей бастады.
- Ресей империясындағы жер телімін - қаржысы бар не жалға алуға әрбір ер азаматтың, отбасының құқығы пайда болды.
- Зиялы қауымның революциялық белсенділігі төмендеді.
Ресей империясындағы "басыбайлықтың жойылуы" орыс шаруаларына позитивті болғанымен қазақтар үшін жердің тартып алынуына әкелді
Сурет ғаламтордан алынды