552 жылы Жужандар (Авар) қағанатының құлауымен құрылған Түркі қағанаты жайлы зерттеген ғалымдар көптеген ізденіс жасап, түркітану ғылымына өз үлесін қосқаны анық.
Түркітану ғылымына үлес қосып жатқан ғалымдардың арасында да Ортағасырлық Орталық Азия тарихын зерттейтін ғалымдар арасында да - Түркі этнонимы, Түркі қағанатын құрған түркілердің сөйлеу тілінің қалыптасуы жайлы ортақ тоқтам жоқ.
Бір ғалымдар - түркі тіліннің қалыптасуына парсы тілі ықпал етті дейді. Тіпті осы жорамалды қолдайтын ғалымдардың бір шоғыры түркі тілі - парсы тілінің ықпалымен пайда болды дейді.
Келесі бір ғалымдар тобы - түркі тілінің пайда болуына моңғол тілдес халықтар ықпал етті дейді.
Үшінші ғалымдар тобы - түркі тілі ешбір халықтың ықпалынсыз пайда болды дейді.
Түркі атауы жайлы да нақтылық жоқ.
Түркі этнонимын зерттеушілер көптеген нұсқалар айтады
1. А. Н. Кононов түркі атауын қытайлар шығарған нақтысы түркіт болуы керек. Ертеде Алтай тауы дулығаға ұқсас болған дейді.
2. И. Бичурин түркі атауы - моңғол тілінен еңген дулыға дейді
3. этнограф Д. Айтмұратов - түркі сөзін ертеде болған ханның есімімен байланыстырады
4. М. Қашғария түркі атауы - күшті халық деп түсіндіреді
5. В. Томсен түркі атауын - тік тұрған, мықты отырған деп түсіндіреді
6. В. Бартольд түркі атауын - мықты, күшті деп түсіндіреді
542 жылы Қытай жазбаларында кездесетін түркі атауы сырттан танылмай, іштен қабылдаған атау болса керек. Қытай елшісі Жужандарға қарсы одақтас іздеп сапар шеккен кезде - түркілер тайпалық одағына келгендігін жазады.
"Түркі" атауын - Түркілердің мекен еткен жерімен, шаруашылығыменде, кәсібіменде байланыстырған жөн шығар. Себебі, Түркілер Алтай тауының етегін мекендеп, темір игерген. Тіпті Византия елшісінеде темір сатып алуды ұсынған. Түркі атауы - дулыға мен мықты дегенге жақын келетін шығар. Бұдан басқа Түркі мифологиясын, жазба ескерткіштерінде зерттеп көрген жөн шығар. Моңғолиядағы Орхон-Енисей, Селенга өзендері бойында Түркі қағанаттары дәуірінде орнатылған жазба тастар бар. Ол жерде Түркі қағанатының құрылу тарихы баяндалады
Сурет ғаламтордан алынды