Таңдан тороп, Әлтүк күккә ҡараны. Бөгөн аяҙ. Болот әҫәре күренмәй. Ысыҡ әҫәре лә юҡ. Ике аҙна инде ул һыйырын һауырға Тури-Улахҡа йөрөй.
Тирә-яҡты ҡоролоҡ баҫты. Мал аслыҡтан һәм бешмә сиренән үлә. Унан боронғоса ысулдар менән дауалайҙар. Ҡайын дегете менән малҡайҙарҙың ауыҙын эшкәртәләр. Ауырыу башҡаларға күсмәһен өсөн, сирлеләрҙе ауылдан ситтә, урман ситендәге кәртәлә тоталар. Ауылды кәртәләп алдылар, юлдарға һаҡ ҡуйҙылар. Тағы нишләй алаһың?
Һауындан бисәләр ҡороған шишмә яры буйлап ҡайтты. Һирәк-һаяҡ ҡына кемеһелер өндәшеп ҡуя.
– Һыу буйында томан бар. – Мария өмөтһөҙ генә һөйләнде. – Йәйелеп ята. Өҫкә күтәрелһә яуынға булыр ине.
– Кисәге еңер ҙә ҡыҙыл ине, – тип өҫтәне Әлтүк. – Бөгөн дә яумай инде.
Ҡайтҡас, ул баҡсаға керҙе. Бәләкәй генә баҡсаһын әсенеп ҡарап торҙо. Картуф һабағында уҡ ҡороған. Йылға ярына уҡ әҙерәк арпа сәскәйне, уныһына өмөт бар һымаҡ. Арпаға ямғырҙар кәрәкмәне, ул ысыҡ һыуы менән шытып сыҡты. Башаҡтар тулышҡан инде. Ҡатын бер нисә бөртөктө ауыҙына һалды. Шәрбәтерәк тәм килә, икмәк еҫе аңҡый. Питрау көнөнә урырға ла мөмкин. Һуғырға ла, тирмәнгә алып барып тартырға кәрәк булыр. Берәй тоҡ сыҡһа арыу булыр ине лә. Ә икәү булһамы!..
“И- эх, Микәй, ҡайҙа ҡалды һинең башҡайың?! – ҡатын тағы ла йәштәрен һыпырып алды. – Яҙмышым шундайҙыр, күрәһең. Һин ҡайтҡан булһаң, нисегерәк йәшәп алып китер инек, ә! Балаларыбыҙ ас ултырмаҫ ине. Хәҙер фронтовиктарҙың абруйы ҙур, тере ҡайтыусылар почетта. Паек бирәләр. Кемгә бер бот бойҙай, кемгә – ярты бот. Смоленск янында үлеп ҡалған Михаил өсөн балаларына пенсия тәғәйенләнеләр. Улар еңелерәк йәшәй хәҙер. Ә һинең менән минең балаларыма бер ни ҙә тейеш түгел. Похоронка булмағас, ундай һалдат бөтөнләй булмаған, ти ҙә торалар. Ярай, түҙелә әле. Һуғыш йылдарында сыҙағансы, быныһын ғына үткәрербеҙ. Көҙгә, бәлки, трудоденгә иген бирерҙәр. Шунда йәшәп китербеҙ”. – Буталсыҡ уйҙарынан уны көтөүсенең сыбыртҡы шартлатыуы сығарҙы.
Ауыл йыйынында боронғо йоланы атҡарырға килештеләр. Боронғо мәжүсиләрҙең йолаһы буйынса, төрлө афәттән ҡотолор өсөн ауылды әйләндереп бураҙна һыҙып сығырға кәрәк. Иң таҙа, ныҡлы бисәләр һайланды бының өсөн. Йола барышында өйҙәрҙә ут яғырға ярамай, ғөмүмән, бөтә эштәр ҙә туҡтап тора. Әлтүк тиҙ генә ҡуҙғалаҡтан бешерелгән һалҡын күмәс ашап, һыу эсеп алды. Ҡатын-ҡыҙҙар һабанына йыйынып, таҙа күлдәк кейеп алды, сәсен йыйып, башына аҡ яулыҡ ябынды. Бер нисә күмәсте сепрәккә төрөп үҙе менән алды, айран менән көршәкте икенсе ҡулына тотто.
Ауылды афәттән ҡотҡарырға бөтә ҡатын-ҡыҙ халҡы йыйылғайны. Әбейҙәр доға уҡый, ата-бабаларҙы иҫкә ала, ҡулынан килгән тиклем хәйер тарата: шишмә һыуына ҡушып, күмәс һыныҡтары бирәләр.
Йәшерәктәр күмәкләп бер һабанға егелделәр. Үткер төрән ерҙе йыртып инеп китте, ҡоро ерҙе аҡтарып, әйләндереп сығарҙы. Ҡояш иләмһеҙ ҡыҙҙыра. Ер ярылып бөткән. Бойҙай, арпа, ҡарабойҙай баҫыуҙары ҡороп бөткән. Көнбағыш хатта шытманы ла. Үлән көйөп бөттө. Баҫыуҙарҙа сүп үләне генә, тәрән тамырҙары менән дым табып, һаман үҫә әле.
Әлтүк һабанда тынғыһыҙ Марияны алыштырҙы. “Ярҙамыңдан ҡалдырма, Хоҙай!” – тип уҡынып, ул бауға йәбеште. Ҡаты ер аяҡтарын ауырттырҙы, тәүге аҙымдар ҡыйыныраҡҡа төштө. Эҫе, етмәһә. Бисәләр атлаған ыңғайы бер-береһен алмаштыра барҙы. Аҡ кейемдәре һоро туҙан менән ҡапланды, тиргә мансылды. Ҡулдыр ҡалтырай, әсе тир күҙҙе томалай. Әлтүк үҙенә тейешле арауыҡты саҡ үтеп, бау осон үҙенә ярҙамға ашыҡҡан Валентинаға тотторҙо. Әлһерәп кипкән үләнгә йығылды ла, янып барған битен алъяпҡысы менән һөрттө. Тотош ауылды уратып һөрөп сығыр өсөн бисәләргә бик ныҡ тырышырға кәрәк ине. Улар бер нисә көн тырышты. Ауылды афәттән һаҡлап ҡалыу өсөн ҙурыраҡ ҡорбанға ла барырға риза булырҙар ине улар. Әлегә ошонан башҡа сара юҡ. Башҡаһын булдыра алмайҙар. Әллә уларҙың тырышлығын баһалап микән, сир ауылды урап үтте. Был тәрән бураҙна ҡар яуғансы ауылды уратып ҡарайып ятты, хатта киләһе йылда ла күренә ине әле.
Перевод-Дамир Шарафутдинов
Читать с начала
предыдущая глава
продолжение
Бумажные книги можно заказать по почте kabelikivi@yandex.ru
ТЫ ЛУЧШЕ ВСЕХ (НАЧАЛО)