Қазақ халқының классик жазушыларының бірі Сайын Мұратбековтың шығармаларын оқымаған адам кемде-кем шығар. Қазірде бұл үрдіс жоғалмаған. Балалар кітапханасында Сайын Мұратбековтың шығармаларын оңай табуға болады. Барлық мектеп кітапханаларында ол кісінің шығармалары сөреден табылатындығы анық. Сайын Мұратбековтың шығармаларын өзінің реалистік образдарымен оқиғаның шындыққа жанасымдылығымен оқырмандарды өзіне баурап алатындығы анық. Әрбір оқырман Сайын Мұратбековтың шығармаларын балалық шағын, заман шындығын, оқиғаның тарихқа бейімділігін байқайтындығы анық. Осындай шығармалардың бірі мектеп оқулығында көрініс тапқан, оқырманға кітап болып шыққан, ғаламтор беттерінде оңай іздеп табылатын "Жусан иісі" шығармасы. Жалпы шығарма, автордың балалық шағындағы досына арналған шығарма секілді. Шығарманың басы балалық шақтағы досын есіне алып, шығарманың аяғы досының қайда екендігін іздеген сауалмен бітеді. Әрине, шығарманың ортасында автордың өзі іздеген балалық кезіндегі Аян есімді досының қайғылы өмірі де баяндалады. Жалпы, шығарма Екінші дүниежүзілік соғыстың КСРО мемлекетінің Ұлы Отан соғысының Қазақстандағы ауыр кезеңін суреттейді. Шығарманы толық оқып шыққан азаматтар шығармадағы адамдарды мінездеріне байланысты жақсы және жаман деп екіге бөліп жіктейтіндігі анық. Бас кейіпкер Аянға жанымыз аша отырып, жағымсыз кейіпкер Тұржанды сөгеміз. Ортасынан қорғаныш таба алмаған Аянға араша түскіміз келеді. Бірақ әңгіме желісін баяндайтын автор бас кейіпкердің өміріне - көпшіліктен араша сұрамай, өзі образдық бейнелермен досының қиыншылықтан шыға алатындығын баяндайды. Шығармадағы жағымды бейнелер Аян мен мұғалім Иманжановқа қарама-қарсы жағымсыз кейіпкерлердің бірі Тұржан. Бірақ Тұржаннан басқа да Есікбай, Бапай есімді жағымсыз кейіпкерлерде бар. Бірақ Тұржанның образы басқа. Жалпы осы Тұржан деген кім дегенге келсек? Ол соғыстан бір қолынан айырылып келген, ауылда бригада басшысы болып істейтін ардагер, мінезі ауыр кісі. Жалпы мінезінің ауырлығы соғыс көргеннен не жан жарасы маза бермейтіндігі болар. Ол жағын білмейміз. Тек топшылаймыз. Шығарманы бірнеше рет оқи отырып, неге бір қолы жоқ адамды - кеңестік жүйе қызметке алды екен деген ой келеді. Неге ардагер үйде жатпады екен деген сұрақ. Әрине, бұған соғыс кінәлі. Соғыстан кеткен ер азаматтардың бейбіт өмірде орнын толтыру керек болды. Жұмыс күші жетпеді. Бұндай үрдіс соғыс кезінде және соғыстан кейін КСРО-да қалыпты еді. Шығармадағы Тұржанды жағымсыз еткен - ол заман еді. Сыни оймен бәлкім, шығармадағы Тұржан - ауылдың жағдайын ойлайтын ауыл адамы болар деуімізге болады. Себебі, 1964 жылы КСРО Кинотеатрларынан бір қолы жоқ ұжымшар басшысы жәйлі "Төраға" киносы көрсетілген болатын. Кинода соғыстан бір қолынан айырылып келген ардагердің ауылды басқару тарихы баяндалады. Мен "Жусан иісі" шығармасындағы Тұржан бейнесін "Төраға" киносындағы бас кейіпкер Трубниковтың бейнесімен жанама ұқсастық көрдім. Бірақ айырмашылығы жер мен көктей. Соғыстан кейінгі көрермен "Төраға" киносын жақсы қабылдаған болатын. "Жусан иісі" шығармасы мен "Төраға" киносының кейіпкерлерінің мінезі ұқсас, кемістігі де ұқсас. Бірақ "Жусан иісі" шығармасына қайта оралып, Аянның бригадирден таяқ жейтіндігін еске алып, Тұржанның бейнесін - шығармадағы ең бір қарама-қайшылыққа толы тұлға деп қабылдадым. Соғыстан жараланып, бір қолынан айырылып келген тұр жаны ғана қалған адамға баға беру оңай емес. Бірақ шығармадағы ауыл тынысын, ауылдағы кейіпкерлердің тағдырын және шығармадағы бас кейіпкер Аянның өмірін Тұржанның әсерінсіз елестету мүмкін емес. Тұржан есімі шығарманың өң бойында аталмаса да сезіліп тұратын сыңайлы. Шығарманы оқып шыққан адамдар Тұржан образынан - Кеңестік билік көрінісін, соғыстың әсерін, ардагерді және де сол кезеңнің атмосферасын көре алатындығы анық.
