Америка Қўшма Штатлари ва Исроил давлати ўртасидаги муносабатлар узоқ ва мураккаб тарихга эга бўлиб, у 1948 йилда Исроилнинг ташкил топиши билан бошланган. Шундан бери АҚШ ва Исроил стратегик ҳамкорларга айланиб, сиёсат, иқтисод, мудофаа ва маданият соҳаларида ҳамкорлик қилиб келади. Бироқ, икки давлат ўртасидаги муносабатларга араб-исроил можароси, Қуддуснинг статуси, Фаластин масаласи ва Эрон ядро дастури каби турли омиллар ҳам таъсир кўрсатади.
Тарих, контекст. Бошланғич нуқта. АҚШ президентларининг турли муносабатлари
Ҳарри Труман
1947 йил 29 ноябрда БМТ томонидан Яқин Шарқдаги бу ерларни икки давлатга, яҳудий ва араб давлатларига бўлиш режаси қабул қилингач, АҚШ буни қўллаб-қувватлаб, Исроил давлатини барпо этишда асосий скрипка ролини ўйнаган. Ушбу қарор президент Ҳарри Труманнинг шахсий позицияси туфайли қабул қилинган. Исроилни яратиш қарорини қабул қилиш масаласида у ҳатто АҚШ Давлат департаменти (Ташқи ишлар вазирлиги) раҳбарияти билан тўғридан-тўғри зиддиятларга ҳам киришган. Шунингдек, Ҳарри Труман 1948 йил 14 майда Давид Бен-Гурион Исроил мустақиллигини эълон қилганидан 11 дақиқа ўтиб, уни тан олган дунёнинг биринчи давлат раҳбари бўлган. Шундан бери АҚШ Исроилга сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий ёрдам кўрсата бошлади, уни минтақадаги араб давлатлари душманлиги қаршисида омон қолишига ва гуллаб-яшнашига ёрдам берди.
Дуайт Эйзенхауэр
Исроилнинг дастлабки йиллари араб қўшнилари билан бир нечта урушлар бўлиб ўтган. Бу урушларда АҚШ Исроилнинг ҳаракатларини ҳар доим ҳам маъқулламаган. Масалан, 1956 йилда Сувайш инқирози пайтида президент Дуайт Эйзенхауэр Исроил, Буюк Британия ва Франциянинг Мисрга қарши биргаликдаги тажовузига қарши чиқиб, душманликни тўхтатишни ва ишғол қилинган ҳудудларни қайтариб беришни талаб қилган. 1967 йил Олти кунлик уруш пайтида АҚШ можарога аралашмаган, бироқ Исроилнинг ўзини ҳимоя қилиш ҳуқуқини тан олган ва араб давлатларига нисбатан ўз суверенитети ва хавфсизлигини тан олиш талабларини ҳам қўллаб-қувватлаган.
Ричард Никсон
1970 йилларда АҚШ-Исроил муносабатлари араб миллатчилиги, нефть инқирози ва халқаро терроризм билан боғлиқ янги қийинчиликларга дуч келади. 1973 йил октябрь ойида рўй берган “Қиёмат уруши” пайтида президент Ричард Никсон Исроилга жиддий ҳарбий ёрдам кўрсатади, урушни бошидаёқ Миср ва Сурия қўшинларидан учраши мумкин бўлган мағлубиятдан Исроилни қутқаради. Бироқ, шу билан бирга АҚШ БМТ Хавфсизлик Кенгашининг 242-сонли резолюцияси асосида можарони тинч йўл билан ҳал қилиш тарафдори ҳам эди. Бу эса Исроил ўз қўшинларини босиб олинган ҳудудлардан олиб чиқиб кетишини ва минтақадаги барча давлатларнинг тинчлик ва хавфсизликда мавжуд бўлиш ҳуқуқини тан олишини англатарди.
Жимми Картер
1977 йилда АҚШ президентлигига демократ Жимми Картер сайланди. У Исроил ва биринчи араб мамлакати Миср ўртасида тинчлик шартномасига эришишда асосий ролни ўйнади. Картер АҚШнинг "Кэмп Девид" қароргоҳида Исроил Бош вазири Менахем Бегин ва Миср президенти Анвар ал-Садат ўртасида музокаралар ўтказди. Ушбу музокаралар 1978 йилда Кемп Девид келишувларининг имзоланиши билан ниҳоясига етди.
Кэмп Девид келишувларига кўра Миср Исроилнинг мавжудлик ҳуқуқини тан олди ва икки мамлакат ўртасида дипломатик алоқалар ўрнатилди буни эвазига Исроил босиб олинган Синай ярим оролини Мисрга қайтарди. Бундан ташқари, келишувлар Фаластин масаласини ҳал қилиш учун шарт-шароит яратиб берди, жумладан, Ғарбий Соҳилда ва Ғазо секторида фаластинликлар учун автономия яратиш таклифи ҳам бор эди. Яқин Шарқда тинчлик ўрнатганлиги учун томонлар 1978 йилги тинчлик бўйича Нобель мукофотига сазовор бўлишди.
Роналд Рейган
1981 йилда президент Роналд Рейган Исроил билан стратегик ҳамкорлик шартномасини имзолайди. Бу битим икки мамлакат ўртасидаги ҳамкорлик соҳаларини кенгайтирди, жумладан «Patriot» зенит ракеталари каби замонавий қуролларни лойиҳалаш ва ишлаб чиқариш бўйича. Бироқ, Рейган Исроилнинг 1981 йилда Ироқдаги ядро реакторининг бомбардимон қилганини, 1982 йилда Ливанга бостириб киришини, ишғол қилинган ҳудудларда янги манзилгоҳлар қурилиши фаолиятини кескин танқид қилади. 1982 йилда Рейган ўзининг Яқин Шарқ тинчлик режасини тақдим қилди. Унга кўра, Иордания таркибида Фаластин мухторияти ўрнатилиши керак эди. Шу билан бирга у Исроилни манзилгоҳлар қурилишини музлатишга ва Ливандан чиқиб кетишга чақирган. Ушбу режа Исроил томонидан қабул қилинмаган.
Катта Жорж Буш
1988 йилда АҚШ президентлигига катта Жорж Буш сайланди. У Исроил билан дўстлик сиёсатини олиб бориш билан бир қаторда Яқин Шарқдаги тинчлик жараёнини илгари суриш зарурлигини ҳам таъкидлади. 1991 йилда Биринчи Кўрфаз уруши тугаганидан сўнг, президент Буш Мадрид тинчлик конференциясини ташкил қилди. У узоқ вақт ичида биринчи марта Исроил ва унинг араб қўшнилари ўртасида тўғридан-тўғри музокаралар ўтказди. Аммо Буш ҳам Исроилнинг Ғарбий Соҳил ва Ғазо секторида янги қураётган манзилгоҳлари масаласи бўйича зиддиятларга дуч келган. У АҚШдан молиявий ёрдам олиш эвазига Исроилдан ўрнашиб олиш сиёсатини тўхтатишни талаб қилган.
Билл Клинтон
1993 йилда Билл Клинтон АҚШ президенти бўлди. У Исроилга энг яқин Америка раҳбарларидан бирига айланди. Клинтон Исроил Бош вазири Исҳоқ Рабин ва Фаластин озодлик ташкилоти раҳбари Ёсир Арофат ўртасидаги музокараларни қўллаб-қувватлаб, Яқин Шарқдаги тинчлик жараёнларига фаол ҳисса қўшди. Бу 1993 йилда Осло-1 ва 1995 йилда Осло-2 битимларининг имзоланишига олиб келди. Ушбу шартномалар Ғарбий Соҳил ва Ғазо секторининг айрим ҳудудлари устидан ҳокимиятни Фаластинга босқичма-босқич ўтказишни, шунингдек, Исроил томонидан Фаластин Миллий кенгаши тан олинишини, Фаластин Миллий кенгаши томонидан эса Исроил тан олинишини назарда тутарди. Клинтон, шунингдек, 1994 йилда Исроил ва Иордания ўртасида тинчлик шартномасини имзолаган, Исроил ва Сурия ўртасида Голан тепаликларининг қайтиши бўйича музокараларда воситачилик қилган аммо, якуний келишувга эриша олмаган. Клинтон терроризмга қарши курашда Исроилга ҳам сиёсий ва ҳарбий кўмак кўрсатган. Айниқса, 1995 йилда радикал яҳудий миллатчиси томонидан Исҳоқ Рабиннинг ўлдирилиши ва 2000 йилда иккинчи интифада бошланганидан сўнг. 2000 йилда Клинтон Арофат ва Исроил бош вазири Эҳуд Барак ўртасида яна ўша машҳур Кэмп Девид қароргоҳида саммит ўтказади. Унда Фаластин масаласини узил-кесил ҳал қилишга ҳаракат қилди, бироқ Арофатни ўз таклифини қабул қилишга кўндира олмади. Бу таклифда Ғарбий Соҳил ва Ғазо сектори ҳудудининг 95% да Фаластин давлати яратилиши, шунингдек, Қуддусни икки пойтахтга бўлиниши ҳам бор эди.
Кичик Жорж Буш
2000 йилларда АҚШ ва Исроил ўртасидаги муносабатлар мустаҳкамлигича қолди, бироқ бу муносабатлар минтақадаги сиёсий вазиятнинг ўзгариши, Эрон томонидан ядро қуроли таҳдиди, тинчлик жараёнига турли ёндашувлар билан боғлиқ баъзи қийинчиликларни ҳам бошдан кечирди. 2001 йилда кичик Жорж Буш АҚШ президенти этиб сайланди. У терроризмга қарши курашда Исроилни қўллаб-қувватлашини билдирди. Айниқса, 2001 йил 11 сентябрда АҚШга уюштирилган ҳужумлардан сўнг. Бироқ, Буш Исроил билан тинчлик ва хавфсизликда яшайдиган Фаластин давлатини яратиш тарафдори ҳам бўлган ва 2003 йилда тинчликка ўзининг "йўл харитаси"ни таклиф қилган. Бу мақсадга эришиш ҳам бир неча қадамларни ўз ичига олган. Ушбу ташаббус ҳам ҳар икки томоннинг сиёсий иродаси ва ишончи йўқлиги туфайли амалга ошмаган.
Барак Обама
2009 йилда АҚШ маъмуриятига Барак Обама келди. У ҳам Исроилнинг хавфсизлиги ва икки давлат ўртасидаги стратегик шерикликнинг давом этишига содиқлигини эълон қилди. Обама, шунингдек, Исроил билан “Темир гумбаз” каби ракеталардан ҳимоя қилиш тизимларини ишлаб чиқиш ва жойлаштириш бўйича ҳамкорликни кучайтирди. Аммо Обама ҳам Исроилнинг Яқин Шарқ сиёсатидаги айрим жиҳатларини танқид қилган, бош вазир Бенямин Нетаняху билан ҳам кескин муносабатларда бўлган. Нетаняху Обаманинг минтақадаги бошқа давлатлар билан имзолаган шартномаларини Исроил хавфсизлигига таҳдид сифатида кўриб, кескин қоралаган. (Масалан, 2015 йилда Эрон билан тузилган ядро келишувини) Бундан ташқари, Обама Исроилнинг қўлга киритилган ҳудудларда ўрнашиб олиш фаолиятини тўхтатишини таъкидлаб, фаластинликлар билан 1967 йилги чегаралар асосида музокараларга қайтишни ёқлаган. Яна бир қизиқ жиҳати, Обама ўзининг президентлик муддати сўнггида, БМТ Хавфсизлик Кенгаши томонидан “Эгаллаб олинган ҳудудлардаги Исроил манзилгоҳлари халқаро ҳуқуққа зид ва тинчликка тўсиқ” деб қабул қилинган 2334-сонли резолюцияга қарши вето ҳуқуқидан фойдаланмаган. Бу сўнгги 40 йилда биринчи марта шундай бўлиши эди.
Дональд Трамп
2017 йилда Доналд Трамп АҚШ президенти бўлди ва Исроилга энг кўп ён босган Америка раҳбарларидан бирига айланди. Трамп Эрон ва унинг ядровий дастурларига қарши курашда Исроилни тўлиқ қўллаб-қувватлашини билдирган, шунингдек, 2018 йилда Эрон ядро келишувидан четлатилган, Эронга нисбатан қаттиқ иқтисодий санкциялар жорий этган. Трамп Қуддусни Исроил пойтахти деб тан олган ва 2018 йилда АҚШ элчихонаси у ерга кўчиб ўтган. 2019 йилда эса Голан тепаликлари устидан ҳам Исроил суверенитетини тан олган. Бундан ташқари, Трамп 2020 йилда Ғарбий Соҳил ва Ғазо секторининг айрим қисмларида Фаластин давлатини яратиш бўйича ўзининг "Аср шартномаси"ни таклиф қилган. Аммо бу лойиҳа Исроилга ушбу ҳудудларнинг муҳим қисмини, шу жумладан Иордан водийсини қўшиб олиш ҳуқуқини берган. Ушбу режа Трамп ва Нетаняху билан музокара қилишдан бош тортган фаластинликлар томонидан қабул қилинмади. Бироқ, Трамп Исроил ва баъзи араб давлатлари ўртасидаги муносабатларни нормаллаштиришга ҳам кўмаклашган. Масалан, БАА, Баҳрайн, Судан ва Марокаш 2020 йилда АҚШ кўмагида Исроил билан дипломатик алоқалар ўрнатиш бўйича битимлар имзолаган. Мазкур келишувлар "Иброҳим келишувлари" деб номланиб, минтақавий хавфсизлик ва ҳамкорликни янада ривожлантиришда тарихий ютуқ бўлганини тан олиш керак.
Нима учун АҚШ Исроилни доимо қўллаб-қувватлайди?
Юқорида кўрганимиздай, АҚШ ва Исроил ўртасидаги муносабатлар ҳар икки давлат раҳбарларининг шахсий қарашларига ҳам боғлиқ бўлган.
Бу саволга жавоб тарихий ва ҳозирги воқеалар нуқтаи назари ва талқинига қараб фарқ қилиши мумкин. Бироқ, АҚШ-Исроил шериклигининг мустаҳкамлигини тушунтирадиган бир нечта асосий омиллар мавжуд:
Идеологик фактор. АҚШ ва Исроил ўз мамлакатлари ичида демократия, эркинлик ва инсон ҳуқуқлари бўйича умумий қадриятларига эга. Ҳар икки давлат яҳудий халқи ва уларнинг диний ва маданий мероси билан ҳам мустаҳкам алоқада.
Стратегик омил. АҚШ ва Исроил мудофаа, разведка, технология ва аксилтеррор соҳасида ҳамкорлик қилувчи ҳарбий иттифоқчилардир. АҚШ Исроилга муҳим ҳарбий ёрдам кўрсатади. Қурол-яроғ, асбоб-ускуналар, тренинглар, маблағлар сарфланади. 2016 йилда АҚШ ва Исроил янги 10 йиллик ҳарбий ёрдам шартномасини имзолаган. Унга кўра, АҚШ ушбу муддат давомида Исроилга 38 миллиард долларлик ҳарбий ёрдам беради. Бундан ташқари, АҚШ ва Исроил минтақада Эроннинг ядровий таҳдидига қарши туриш, Ироқ ва Афғонистонда барқарорликни қўллаб-қувватлаш, араб давлатлари билан муносабатларни яхшилаш, Яқин Шарқда тинчлик жараёнини илгари суриш каби умумий манфаатларга эга.
Иқтисодий омил. АҚШ ва Исроил илм-фан ва технологиялар соҳасида эркин савдо ҳамкорлигига асосланган яқин иқтисодий муносабатларга эга. 1985 йилда АҚШ ва Исроил икки мамлакат ўртасидаги аксарият товарларга тарифларни йўқ қилган дунёдаги биринчи эркин савдо шартномасини имзолаган. 2019 йилда АҚШ ва Исроил ўртасидаги савдо айланмаси 49 млрд долларни ташкил этган. АҚШ Исроилдаги энг йирик инвестор ҳисобланади. Исроил эса юқори технологиялар, стартаплар ва киберхавфсизлик бўйича дунёда етакчи давлатлардан биридир.
Бу омиллар АҚШ ва Исроилнинг ўзаро ҳурмат, ишонч ва ҳамкорликка асосланган чуқур ва кўп қиррали муносабатлари борлигини кўрсатмоқда. Бироқ бу икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар доим булутсиз ва зиддиятсиз бўлган дегани эмас. Исроилнинг ишғол қилинган ҳудудлардаги оккупация фаолияти, Қуддуснинг статуси, Эрон ядро келишуви, АҚШнинг тинчлик жараёнидаги роли каби баъзи масалаларда келишмовчиликлар бўлганини юқорида кўриб чииқдик. Аммо АҚШ бу зиддиятларда ўз фикрини ўтказиш учун ҳеч қачон Исроилга нисбатан турли санкциялар қўлламаган. Чунки, АҚШ Исроилни ўзининг Яқин Шарқ ва дунёдаги ишончли дўсти ва шериги деб ҳисоблайди.
Таҳлил
Самуэл Хантингтон ўзининг "Цивилизациялар тўқнашуви" китобида араб-исроил муносабатларини Ғарб ва Ислом цивилизациялари ўртасидаги тўқнашув контекстига жойлаштирган. Муаллифнинг таъкидлашича, араб-исроил можароси дунёдаги энг узун ва аччиқларидан бири бўлиб, унинг илдизлари нафақат миллий, сиёсий ва ҳудудий даъволарда, балки яҳудий ва араб халқлари ўртасидаги чуқур маданий ва диний қарама-қаршиликларда ҳам ётади. Бу китоб 1996 йилда ёзилган.
Бироқ, биз бугунги араб-исроил можаросини либерал демократия ва бозор иқтисодиёти каби Ғарб қадриятлари ва институтларининг универсаллашуви шароитида ҳам юз бераётганини кўришимиз мумкин. Ўша даврларда араб давлатлари самарали давлат тузилмалари, фуқаролик жамияти, тотувлик ва ҳурматга асосланган сиёсий маданиятни ривожлантирмаганлиги сабабли, замонавий дунёга муваффақиятли модернизация бўлиб мослаша олмаган деб ҳисоблашимиз мумкин. Аммо бир қатор араб давлатлари сўнгги йилларда ўз қонунларини либераллаштирмоқда, 6 та араб мамлакати Исроил билан тинчлик шартномасига эга. Тўғри, Исроил бугун Яқин Шарқда кучли миллий ўзига хосликка, демократик режимга ва юксак тараққиёт даражасига эга бўлган ягона Ғарб цивилизацияси ороли. Бироқ, ижтимоий-иқтисодий тенгсизлик, диний фанатизм, миллатчи экстремизм каби ички муаммолар Исроилда ҳам бор. АҚШ аваллари Эрон билан ҳам жуда яқин алоқаларда бўлган, ҳозир ҳам Саудия Арабистони унинг минтақадаги энг яқин ҳамкорларидан бири. Шахсан мени фикримча, Эрондаги Ислом инқилобидан кейин стабилликни йўқотган муносабатлар минтақада АҚШга максимал лоялликдаги катта кучни ўзи тарбиялаши кераклигини кўрсатиб берган. Бундай давлатда сулолавий бошқарувдан кўра демократик бошқарувни мавжуд бўлиши эса кутилмаларда “форс мажор” ҳолатларини олдини олади. Минтақадаги бошқа мамлакатлар билан эса бундай хотиржамлик билан ҳамкорлик қилиш қийин. Шунда барибир яна ўша цивилизациялар тўқнашувига қайтиб келамиз. Бироқ, Яқин Шарқдаги лидерлар сиёсатида уларнинг ғарб цивилизациясига интеграциялашув куртакларини кўряпмиз. Бу эса ўз навбатида қачондир ушбу цивилизациялар ўртадаги баланс нуқтасига келиши, жуда кўп муаммолар тинч йўл билан ҳал қилинишига умид бериши мумкин.