Ман пĕчĕкренпе пĕлес килнĕ: «Чăваш тĕнчи мĕнле-ши вăл? Тăватă кĕтеслĕ - мĕнле вăл? Унăн енĕсем тÿрĕ-ши, пĕрпек-ши? Пирĕн Асаттесем пурăннă тĕнче тата юмахра каласа панă тĕнче, вăл пĕр тĕнче-ши?»
Çак ыйтусем çине хуравлас тесе Улăп çĕршывĕн карттине ÿкерес терĕм, Çуйăн Хĕветĕрĕ пухса сăвăланă «Улăп» кĕнекене алла илтĕм.
Улăп эпосĕн улттăмăш юрринче Амăшĕ Чĕкеç Улăпа чăвашсем ăçтан куçса килнине каласа парать:
«Тĕнче алăкĕ çумĕнче, тулă-сăртлă вырăнта, вырнаçнă тет Аслатин çурчĕ, çавăнтах ÿснĕ тет тĕлĕнмелле пысăк Юман».
Çак вырăн ăçта пулнине пĕлес тесе Википедине кĕтĕм, «Мировые Ворота» çырса ыйту патăм та «Джунгарские ворота çинчен» статья сиксе тухрĕ, вăл «центр Евразии» иккен. Малалла вулап: «Çавăнтах Тянь-Шань тăвĕсем çинче пик Хан-Тенгри - Дом Повелителя Неба вырнаçнă» - текен тепĕр статья тупрăм:
- Ку вĕт Тĕнче Алăкĕпе Аслати çурчĕ! - тесе тĕлĕнсе кайрăм.
Çакăн урлă Тăватă кĕтеслĕ тĕнче вăл Еврази пулнине ăнланса илтĕм.
Çавăн пек тĕпчесе Улăп эпосра çырса кăтартнă вырăнсене çак карттă çине ÿкерме пуçларăм, ку вăл пуçламăш кăна... Пĕрремĕш варианчĕ тейĕпĕр...
Сирĕн умăрта Улăп çĕршывĕн картти. Варринче тăваткал Çĕр-Анне, йĕри-тавра Талай - вĕçĕ-хĕррисĕр шыв уçлăхĕ. Çĕрĕн тăватă кĕтессинче юпасем тăраççĕ, кашни юпи тăрринче Асамлă кайăк çăмартасе пусса ларать.
Тăваткал Çĕр варринче Пурнăç Йывăççи – пĕрмай симĕс çулçăллă пысăк Юман – пирĕн халăхăн Аслă Чÿк вырăнĕ. Ун çумĕнче Тĕнче Алăкĕ – асаттесен уй-хирне кĕмелли вырăн. Инçе мар, ту тăрринче, Аслатин çурчĕ, ун йĕри тавра пĕлĕтрен çÿллĕ тусемпе сăртсем, вĕсем турăсемшĕн картлашка пек пулнă, тет. Тусем çине пусса Аслати çак Çутă тĕнчене аннă, тет.
Унтан хĕвелтухăçалла - Тимĕр Ту, вăл Тамăк тăрри иккен. Улăп-паттăр ăна йăтса илсе Шуйтансене туртана кÿлсе Арамаçи тăвĕ патенчи Асамат тимĕрçĕ лаççине çитерсе парать. Арамаçирен Сăр шывĕ хĕрне тухмалла Асамат кĕперĕ тăрать, ун тăрăх Улăп хăйĕн кĕтĕвне çĕнĕ вырăна куçарать.
Чулман Атăл Аслă Атăла юхса кĕрекен çĕрте Кĕмĕл Пăлхар патшалăхĕ вырнаçнă. Çĕр çийĕнче Хĕвел Ашшĕн хĕр-пикисем – Сехметсем вĕçсе çÿреççĕ.
Сылтăм енче Улăп ашшĕ – Услати тата унăн икĕ юлташĕ, Çĕрпÿпе Сикпăрçа, тăван çĕршыва хÿтелеме ант тăваççĕ. Тепĕр енче - Чăваш халăхне хÿтĕлекен Улăп-паттăр Çилçунат ятлă урхамахĕ çинче вĕçсе пырать, унăн алличе Асамат шаккаса панă Айпăлти.
Малалла карттă йĕри-тавра илемлетни çинчен каласа парап. Хĕвеле май (сехет йĕппи май) сулахай енчен сылтăм еннелле:
Карттăн икĕ енче икĕ юпа – Атте сăнарĕсем, арçын шупăрĕнчен илнĕ тĕрĕпе илемлетнĕ. Юпасен никĕсенче арăслан пуçĕсем – хÿтлĕх паллисем. Юпа тăррисенче: сулахай енче Хĕвел Ашшĕн кĕрменĕ, сылтăм енче – Уйăхпи сăнарĕ.
Карттăн çÿлте тата аялта икĕ сурпан – Анне сăнарĕсем:
Çÿлти сурпан – Хуркайăк çулĕ. Сулахай енчен сылтăм енне пырать – Вăкăр кÿлнĕ Ирхи Хĕвел, Урхамах кÿлнĕ Кăнтăрлахи Хĕвел, Мулкач кÿлнĕ Каçхи Хĕвел. Çавăнтах: Кашкăр çăлтăр (Орион), Вут çăлтăр (Марс), Шыв çăлтăр (Меркурий), Пăлан çăлтăр (Малая медведица).
Аялти сурпан. Çирĕм виççĕмĕш юрăра Асамат тимĕрçĕ пĕр пепке çинчен сăмаха Улăпа каласа парать. Вăл халăхра çÿрекен сăмах иккен, ăна карт çырăвĕпе сурпан çине çыртăм.
Улăп çĕршывĕ çинчен ăнлантарнине çавăн пек сăмахсемпе вĕçлес килет:
- Эй, Аслă Атте! Эй Аслă Анне! Кун пек ытарайми хитре тĕнчене мĕнле тума пултартăр-ши?
Усă курнă кĕнеке:
Улӑп: чӑваш эпосӗ / Ҫуйӑн Хӗветӗрӗ пухса сӑвӑланӑ, 1996. - 573 с.
Çак статья килĕршĕ пулсан, çырăнăр! Килĕшет тесе пусăр, комментари çырăр! Пĕрмай сирĕнпе, Атилла.
Çакăнта пуссан чăваш кĕнекисен пуххине скачать тума пулать.