Бұл қалайша деген сұрақ - неге деген сұрақпен қатар жүретіндігі анық. Неге британдықтар Үндістанды жаулап алды? Әлбетте, бұл сұрақты жауапты ағылшындықтардың саудагерлік деңгейге көшкен XVII ғасырдан бастаған дұрысырақ болатын шығар. Себебі, 1640 жылдары Англияда буржуазиялық революция ағылшындар феодалдардың езгісінен азат етіп, капиталистік қатынастарға жол ашқан болатын. Корольдің абсолюттік билік езгісінен азат етілген ағылшындар саяси еркіндік ғана емес экономикалық еркіндіктіде алған болатын. Саудадағы еркін бәсеке - өндіріске жол ашты. Өнертабыстық жаңалықтар тәжірибеге енді. Өнімді өндіру мейлінше арзандай түсті. Ағылшын экономикасы мануфактурадан фабрикалық жүйеге көшті. Фабрикалар үшін шығарып жатқан артық өнімді өткізетін - оны қабылдайтын жер керек болды. Экономистердің тілімен айтқанда - нарық. Осы жаңа нарықтарды игеріп, өз өнімін өткізу үшін ағылшындар - португалдықтар мен испандықтардың артынан ілесе отырып, жаңа жерлерді игере бастады. XVI ғасырда португалдықтардың Үндістанға апарар жолды ашқанда - олардың артынан ілесіп, ағылшындарда Үндістанға келді. Үндістандағы ресми билеуші әулет Моғолдармен байланысқа түсті. Моғолдардың билігі жетпеген оңтүстіктегі Үндістан қалаларымен экономикалық байланыс орнатты. Оңтүстіктегі үнді қалалары үшін ағылшындармен сауда-экономикалық байланыс орнату - солтүстікте бақылау орнатқан Ұлы Моғол империясынан тәуелсіздік алғанмен тең болды. Көпұлтты Үндістанда билік құрған моғолдар үшін ағылшындардан гөрі провинциялардағы тәуелсіздікке ұмтылған махараджалар қауіпті болды. Ағылшындар осы махараджалармен сауда байланысын орнатып ғана қоймай, әскери қолдау көрсетті. Үнді махараджаларына әскери қолдау көрсеткен ағылшындар біртіндеп Үндістандағы сауда керуен жолдарына бақылау орнатты. Өнеркәсіптік төңкеріс жолына көшкен ағылшындардың шығарған өнімі - үнді нарығын жаулап алды. Ағылшындардың саудасы Үндістанда ағылшындық ост-үнді қаруланған компаниясы арқылы жүргізілді. Үнді феодалдары бір-біріне қарсы соғыста осы Ост-үнді компаниясының әскерін қолданып отырды. 1773 жылы ағылшындар Ост-үнді компаниясы арқылы үнді феодалдарына қызмет ете отырып, бүкіл Үндістанды өзіне қаратып алды. Әскери және экономикалық жағынан бәсекеге қабілетті өнім өндіруге бейімді болмаған феодалдық Үндістан қоғамы ағылшындардың алдында қауқарсыз болды. Біртіндеп, ағылшын тауарлары үнді тауарларын ығыстыра бастады. Осылайша ағылшындардың Үндістанда қонақтан - қожайынға айналу процесі басталды.
Енді ағылшындардың Үндістанды қалай жаулап алды дегенге келсек? Ағылшындар Үндістанның көптілді, көпұлтты, көпдінді ерекшелігін назарға алып, олардың өзара қайшылығын пайдалана білді. Тіпті, оңтүстіктегі ағылшындармен сауда жасап байыған қала тұрғындары ағылшындарға қарсы бағыттылған ұлт-азаттық көтерілісті қолдамады. Ағылшындар болса, жергілікті халықтардың қарама-қайшылығын пайдаланып, өз билігін жүргізіп, пайда тапты.
Көп тілді, көпұлтты, көпдінді Үндістанды басқарып отырған ағылшындар сырттай қарағанда саяси бірлікке қолжеткізгендей көзбояушылықты тудырды. Бұған сеңген жергілікті ұлт зиялыларыда болды. Бұлар алдаңғанын тек ХХ ғасырдың басында ғана сезінді.
