22-23 июль көннәрендә Төньяк Кавказ җөмһүриятләрендә сәяхәт иткәндә Владикавказда урнашкан сөнни “Мохтаров мәчете”нә кереп чыгарга насыйп булды. Баку нефте сәнәгатьчесе, иганәче Мортаза Мохтаров исемен йөрткән мәчет Терек елгасының сулъяк ярында, бик матур урында урнашкан. Бу мәчет тарихында татарларның да роле бар.
Владикавказда яшәүче мөселманнар үз хисапларына мәчет төзергә сорап үтенеч язалар һәм аларга 1900 елда рөхсәт бирелә.
Архитектор И.Г. Плошко мәчет бинасын гарәп стилендә проектлаштырган, бина XX-XII гасырлардагы Каир (Египет) мәчетләрен хәтерләтә. Биеклеге 16,5 метр, манарасы 33 метрны тәшкил итә.
1908 елда “Приазовский край” газетасы мәчет төзелеше 80 меңгә төшкәнлеген, 50 меңен Мортоза Мохтаров биргәнлеген язып чыга. Мортоза Мохтаровның хатыны Елизавета осетин генералы Хамби Тугановның кызы Владикавказдан була.
“Каспий” газетасы хәбәр итүенчә, мәчеттә 1908 елның 14 октябрендә Корбан бәйрәменең беренче көнендә намаз укыла. Мәхәлләгә шәһәрнең барлык мөселман халыклары йөри.
1909 елда 5 елга хуҗалык комитеты төзелә. Комитет әгъзаларының күбесен хәрбиләр тәшкил итә. Комитет мәхәллә милке белән идарә итә, иганәләр җыя, административ эш алып бара.
Мәчетнең беренче мулласы (имам) казан татары Садык Рәхимкулов була. Ул 1902-1908 елларда мәчет төзелгәндә попечитель булып тора.
1934 елда шәһәр советы мәчетне юк итәргә карар кыла. 84 нче Кавказ полкының 25 нче татар ротасы командиры Я.И. Беткенев, үзенең сугышчыларына кулларына корал алып, мәчетне сакларга боерык бирә. Хакимият каршы төшмәскә мәҗбүр була һәм мәчеткә архитектура һәйкәле статусы бирелә. Мәчеттә туган якны өйрәнү музее филиалы урнаша.
1996 елдан РСО-Алания президенты указы буенча дәүләт тарафыннан саклана торган архитектура һәйкәле Төньяк Осетия мөселманнары Диния нәзарәтенә файдалануга тапшырыла.
Шәһәрнең Милли музеенда 1909 елда “Мохтаров мәчетенә” бүләк итеп бирелгән кулъязма Коръән саклана. Ул XIX гасыр урталарында Иранда Табриз шәһәрендә язылган.
Бүгенге көндә мәчет шәһәрнең иң гүзәл бинасы булып кала.
Без мәчеттә булганда ирләр ягында берничә мөселман Коръән укып утыра иде. Алар арасында Балык Бистәсе районында яшәүче таҗик милләтеннән бер мосафир белән дә аралаштык.
Шәһәрдә бердән-бер мәчет, җомга намазына килүчеләр күп, хәтта мәчет эченә сыймыйлар, урамда укыйлар икән.
“Мохтаров мәчете” тарихында татарларның роле булуын исебездән чыгармыйк!
Басмага Халидә Баһаветдинова әзерләде.