Biz har doim kaloriyalar haqida eshitamiz. Bu pechenye o’zida qancha kaloriya saqlaydi? Joyingizda turgan holda 100 marta sakraganda, uzoq masofaga yugurganda yoki hayajonlanganda qancha kaloriya sarflanadi? Ammo, kaloriyaning o’zi nima va bizga qancha miqdorda kaloriya kerak? Kaloriya – tanada mavjud energiya sarfini kuzatish vositasidir. Sog’lom balans sarflanadigan miqdorga teng energiya qabul qilish hisoblanadi. Agar doimiy ravishda sarflaydigan miqdordan ko’proq energiya qabu qilaversak, ortiqcha kaloriyalar hujayralardagi yog’larga aylanadi va biz ortiqcha vazn to’playmiz. Agar biz qabul qilganimizdan ko’proq energiya sarflasak, biz vazn yo’qotamiz va bu ozishga olib keladi. Biz tanamizga kelib tushadigan va biz sarflaydigan energiya miqdorini o’lchashni o’rganishimiz kerak, aynan shu uchun kaloriya nomli o’lchov birligi yordam beradi. Bir kaloriya, kilokaloriya deb ham ataladi. Bir kilokaloriya taomning energetik qiymati bo’lib, bir kilogram vazndagi suv haroratini 1 gradus selsiygacha oshirishga yetarli energiyaga tengdir. Biz iste’mol qilayotgan har qanday yegulik ular tarkibidagi kimyoviy moddalar birgalikda hosil qiladigan miqdordagi kaloriyaga ega.
Pitsaning o’rtacha bo’lagi 272 kaloriya, bir bo’lak non 78 kaloriya, bitta olma 52 kaloriya energiyaga ega. Bu energiy hazm qilish jarayonida ajralib chiqadi va organizmni energiya bilan ta’minlashda parchalanuvchi molekulalarda saqlanadi. Mazkur energiya 3 xil tarzda sarflanadi: 10% ga yaqin energiya hazm qilish jarayonida sarflanadi, jismoniy faollik uchun 20% va eng ko’p miqdorda – 70% qismi tana a’zolari va terining asosiy funksiyalari uchun sarf bo’ladi. Uchinchi funksiya sizdagi moddalar almashinuviga yoki, siz umuman taom tanovul qilmasangiz va umuman harakatlanmasangiz hayotiy faoliyatni qo’llab-quvvatlash uchun zarur bo’lgan energiyaga mutanosib. Jismoniy faollikni biroz oshirish va hazm qilish jarayonini yaxshilash orqali siz 1 kunda ega bo’lish tavsiya qilinuvchi kaloriyaga ega boo’lasiz: 2000 – ayollar uchun va 2500 erkaklar uchun. Bu qiymatlar o’rtacha tana vazni, jismoniya faollik va mushaklar vazni kabi omillar asosida hisoblab chiqilgan. Lekin, hamma ham 2000 kaloriyaga mos tushishi shartmi? Yo’q, shart emas. Agar siz “Tur de Frans” ishtirok etish kabi ko’p energiya sarfini talab qiluvchi jismoniya faoliyat bilan shug’ullansangiz, sizning tanangiz 9000 kaloriyaga ehtiyoj sezadi. Homiladorlik davrida organizmga odatdagidan ko’ra ko’proq kaloriya kerak, keksa yoshdagi odamlarda esa metabolizm sekinroq kichadi: energiya sekin sarf bo’ladi, shu sababdan kaloriyaga bo’lgan ehtiyoj ham kam. Kaloriyani hisoblash uchun sizga yana bir narsa kerak bo’ladi.
Mahsulot qadog’ida o’sha mahsulot o’zida saqlaydigan kaloriya miqdori ko’rsatiladi, siz o’sha mahsulotdan qancha kaloriya qabul qilishingizni emas. Selderey yoki butun boshoqli un kabi sellyulozaga boy mahsulotni hazm qilishda ko’proq energiya sarflanadi va shu sababdan siz 100 kaloriya selderey iste’mol qilganda 100 kaloria chips iste’mol qilgandagidan kamroq energiyaga ega bo’lasiz. Unutmang, ayrim mahsulotlar oqsil va vitaminlarga boy bo’lsa, boshqalari kamroq energetic qiymatga ega. Birinchi turdagi mahsulotlarni ko’proq iste’mol qilganda siz ortiqcha vazn to’plashingiz, ikkinchi turdagi mahsulotlarni ko’proq tanovul qilganda yetarlicha energiya olmaslikka olib kelishi mumkin. Ikkita odam bir xil mahsulot iste’molidan turlicha miqdordagi energiyani qabul qilishi mumkin. Bu enzim darajasi, ichaklar mikroflorasining holati va hatto ichaklar uzunligiga ham bog’liq. Bu esa har bir tananing yegulikdan energiya qabul qilishda o’zining individual xususiyatlariga ega. Kaloriya – energiyani hisoblashda foydali o’lchov birligi bo’lsa ham, lekin o’zimiz uchun kerakli bo’lgan kaloriya miqdorini o’lchashda jismoniya yuklamalar, yegulik turlari va organizmimizning energiyani sarf etish xususiyatlariga e’tibor qilishimiz kerak. Ozuqalar etiketkalaridagi kaloriyalarni hisoblashda sizlarga omad!