И, энем, кайчагында мин әллә нәрсәләр уйлап бетерәм ул. Дөньяның иң ачыган ахмагына да килми торган сантый уйлар туа кайвакытта. Аптыраганнан инде барсы да. Аптырашта калган кеше ул ахмактан артык ерак булмый бит инде. Хәзер менә шуларның берсен сиңа да сөйләп күрсәтәм әле.
Менә без гел акча җитми, акча юк дип зарланабыз. Бар ул, энем. Акча булмаса, иң беренче булып акча ясаучылар ачка үләр иде. Ә алар үлми. Эшсезләр арасында да я җыен галим-голәмә, я мөгаллим-тәрбияче. Ә акча ясаучыларның берсе дә эш эзләми. Берсе дә базарга барып ит чабып та йөрми, каравылга да керми, кибеттә сату да сатмый. Димәк, эшләре бар. Димәк, акча ясап торалар. “Денга есть” дигән сүз бит инде шулай булгач. Ә без юк дип зарланабыз. Менә минем бишмәтнең дә уң яктагы кесәсендә бер тиен дә юк. Пенсиямне шунда салып барам. Ә менә сул яктагысында - сулдан кергән хазина, ансы бер генә дә буш тормый. Хәзер менә сул кесәмнән алам да уңына салам - ике кесәмдә дә бар. “Акча юк” - дигән сүз ул аның юклыгын түгел, ә ятлар кесәсендә булуын аңлата. Карале, энем, акча дигәч, яңакларың алсуланып китте… Ашыгудан да туктадың… Тик бу фикер сөрешен син чамаласын өчен генә әйтелгән сүз иде. Теге ахмаклыкның арифметик ягы гына бу. Ә асылы менә болайрак аның, энем.
Шәһәр җирендә бомжлар күп дип яза идегез бит элегрәк. Хәзер бик күренми. Тик алар бетмәгәндер инде, язмаска гына куша торганнардыр. Шәхесне кимсетү кебек яңгырый дип әйтәләр бит. Безнең дәвердә аларны бич дип йөртәләр иде. Ул иңглиз теленнән кергән сүз икән, ярга чыгарып ташланган дигәнне аңлата икән. Тормыш дулкыннары ярга чыгарып аткан кешеләрне шулай йөрткәннәр элек. Хәзер бомж диләр инде. Милиция теркәгәнчә кыланалар. Яшәү урыны билгеле булмаган кеше. Татарча бик мәсхәрәле яңгырамый. Безнең тел ул шундый ягымлы инде. Күңел дә иркен.
Шул “бомж”лар арасында бик гыйлемле, якты күңелле кешеләр дә була икән дип ишеткәнем бар. Аларның кайберләре әле карт-корыны, әле бала-чаганы авырлыклардан, хәтта һәлакәттән коткарып, әллә нинди батырлыклар да эшләп ташлый икән. Яхшы кәчтүмнәре булмагач, түшләренә мидал тагучылар гына юк. Нишлисең инде… Беркемне дә гаепли торган түгел… Заманны әллә нишләттек бит хәзер, тормыш дулкыннары нәкъ менә шундыйларны сындырырга тырыша, шундыйларны ярга чыгарып бәрә.
Аннан соң, бомж исемлегенә кермичә генә торыр урын тапмый йөрүчеләр дә байтак бит ул шәһәрдә. Кеше өстендә яшәүчеләре күпме. Эш урыннары булып, салымнарын түләп баргач, аларын адәм чутына кертәләр инде. Кредит белән ипотека алыр өчен дә шулар кирәк бит. Әле менә теге очтан Гатаулла малае кайткан. Фатир снимәйт итәбез, кредитка яшибез ди. Хезмәт хакы фатирга түләргә дә, банканы баетырга да җитә, дип шөкер итә. Кайт авылга, минәйтәм, йорт-кураңны карарсың, мал-туар асрарсың, туган җиреңә аяк терәп тормыш корырсың, авызың гел балда-майда булыр. Юк, ипкә китереп булмый. Чат ябешкән шул шәһәренә. Соң өч тиенлек кадерең дә булмаган җиргә биш тиен түләп ябешеп яталар мени! Шуны күргәч туды инде әлеге уй…
Авыл бетә диеп борчылам инде. Барсы да оҗмах эзләп китә: яшьләр - шәһәргә, карт-коры - теге дөньяга. Олы бер урамда дүрт-биш кенә кеше яшибез. Буш йортларның чиге-чамасы юк. Шуннан уйладым-уйладым да сиңа әйтергә булдым. Теге бомжлар арасында яшь, акыллы, миһербанлы татарлар юк микән? Булса, авылга кайтсыннар әле. Мунча кереп, арурак кием киеп алсалар шәһәрдә ничек йөргәннәрен беркем дә белми бит инде аларның. Белсә дә ятка сөйләми. Яшәп китәрләр иде матур гына итеп. Барсы да тылсымлы бит монда: җәй көне җиләк-җимеш, яшелчә сихәт бирә, кышларын - кар көрәге. Бомжлар булмаса, фатир снимәйт итүчеләр кайтсын. Алар арасында акыллылар булмый калмас әле. Кредит түләү акыл кертә бит ул. Акча тапкан кебек авырдыр инде андыйларны эзләү. Тик күченү җиңел, бер кесәдән икенче кесәгә салган кебек кенә…
Үзебезнең татарлар кайтсын түлке. Башка халык ул хуҗа булырга ярата, күченеп килгән җирем диеп тормый. Әнә, теге вакытта ике хатын кайткан иде, авылның бөтен ирләренә хуҗа булдылар…
Үзем язар идем, күзләр күрми. Син яз әле, энем, шушыларны…
Марат Кәбиров