Медицина фәнендә һәм дәвалауда электән бирле ике ысул бар. Берсе – киресе белән дәвалау. Эсселекне салкынлык белән һәм киресенчә, дымлылыкны корылык белән һәм киресенчә итеп дәвалыйлар. Мәшһүр һәм тормышта кулланыла торган ысулдыр. Икенчесе – үзе кебек нәрсә белән дәвалау. Өшегәнне кар белән уып кыздыру, пешкәнне кайнар су яки бал белән эсселеген арттыру кебек рәвеш. Бу гомеопатия табиблары бу соңгы юл ияләреннән икән. Боларда авыру урынын үзләре карау юк. Бәлки, хастаның үз бәяненнән авыруны аңлап, дәва бирәләр. Операция дә юк икән...
Иске юнан медицинасында да хастаның үзеннән сорашып, дәва бирәләр. Кайвакыт тамырдан карап, авыруны билгелиләр. Хәер, ибне Синадан, күз күрүе белән авыруны белер, дәвасын бирер иде, дигән сүз бар. Моңа нисбәтле бер гаҗәеп хикәя риваять итәләр. Караган вакытында, хасталарны тезеп, тәкъдим итәләр, һәркайсын күздән кичереп, дәвасын сөйләр икән. Дәва сөйләмәсә, иптәшләренә дәвасыз, өметсез хаста икән, дип ышануы хасил булыр икән. Беркөн бер киселгән яки параличланган кешене тәкъдим иткәндә һич дәва бәян итмәгән. Хастаның якыннары, өметләрен кисеп, киселгән кешедән качканнары өчен, хастаны бер хәрәбәгә куеп, бер савыт белән сөт куйганнар, тиз үләчәк, дип үзләре киткәннәр. Бу бичара хаста тормышыннан өметсез һәм бизәр булып яткан. Очраклы рәвештә, Аллаһның әмере һәм ярдәме белән, бер тишектән бер елан чыгып, моның сөтен эчкән. Күбрәк эчкәнме, сөт савытына коскан да югалган. Тормыштан бизәр булып, дүрт күз белән үлем көткән хаста, тизрәк дөньядан китим, шул еланның агулы косыгын эчим, дип алып, шул савыттагы косыкны эчкән. Бу хаста, инде дөньядан китәм, әлхәмделиллә, дип әҗәл көтеп торганда акрын-акрын тормыш әсәре һәм сихәт галәмәте пәйда була башлаган. Аз вакытта савыгып, үз аягы белән якыннары янына кайткан. Хәким ибне Синага да, Аллаһның хикмәтен һәм киң рәхмәтен белдерү өчендер, күренгән. Ибне Сина күрү белән, елан косыгын кайдан таптың, соравын бирүенә баягы хаста вакыйганы бәян иткән. Ибне Сина: «Мин күрдем, синең дәваң фәкать елан косыгы иде, ул исә табылуы бик мөшкел бер дарудыр, шуның өчен сиңа сөйләп тә тормаган идем. Аллаһның рәхмәте булган», – дигән.
Ит ашамауны яки бик аз һәм сирәк ашауны пәйгамбәр һәм ислам медицинасы, башка табиблар да сөйлиләр. Кайберәүләр, итсез куәт ким була, бәдән зәгыйфьлегенә сәбәп була, дисәләр дә, дөрес сүз түгелдер. Шәрык халкы, гомумән, итне аз ашаучы халыклардыр. Бездә дә авыл халкы итне аз ашыйлар. Аеруча яз көннәрендә, эшләрнең иң куәтле вакытларында итсез, икмәк, сөтле такта чәй булса, буш шулпа белән канәгатьләнәләр. Куәтләрендә кимчелек күренми, бәдәннәрдә зәгыйфьлек беленми. Төрекләрнең бу кадәр авыр хезмәттә булганнары унар потны күтәреп ташу хезмәтендә булган йөк ташучылары сыр белән бодай икмәген ашыйлар, бурдюк-бурдюк су эчәләр дә хезмәтләренә китәләр, тиешенчә кимчелексез үтиләр. Безнең ялгыш уйлар бар да гадәткә әсир булганлыктан, чын тәҗрибәгә керешмичә, сукырларча иярүгә артык бирелүче булганлыктандыр. Бәйрүттә гомуми Диван мөдире намуслы кешеләрдән шәех Габделхәлим әфәнде белән күп сөйләштем. Шамнан Мәдинәгә кадәрле булган сәфәрдә булдым. Һәрвакыт даими рәвештә ураза тота, нигездә, ит ашамый, үзе нык, куәтле, гыйбадәте һәм Коръән укуы күп булган бер мөбарәк адәм иде. Хафизаһүллаһ (Аллаһ аны сакласын)! Әлеге кеше ит ашамаса да, үзен куәтле хис иткәнен, зәгыйфьлек әсәрләрен күрмәвен сөйлидер.
Галимҗан Баруди
август, 1920 ел.