Жеңіске 80 жыл: Қазақстан – майдан тірегі (1941-1945 жж.)

XX ғасырдағы ең қасіретті оқиғалардың бірі – 1939-1945 жылдардағы Екінші дүниежүзілік соғыстың құрамдас бөлігі болып табылатын 1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысының жеңісіне 80 жыл толады. Бұл соғыс өткен ғасырдағы ең ірі тарихи оқиғалардың бірі. Ұлы Отан соғысына Қазақстан біртұтас елдің бір бөлігі ретінде қатысты. 1939 жылғы санақ бойынша Қазақстан халқы 6,2 миллион адамды құрады. Соғыс жылдарында соғысқан Армия қатарына 1 196 164 қазақстандық қосылды. Кеңес Одағы үшін бұл соғыс Ұлы Отан соғысы деп аталды. Қазақстан халқы бұл ауыр сынақтан өтуде ерекше төзімділік, батылдық және жанқиярлық танытты. Елдің әрбір тұрғыны майдан даласында да, тылда да жеңісті жақындатуға бар күшін салды.

Соғыс басталған сәтте Кеңес Одағы бойынша жаппай мобилизация, яғни соғыс жағдайы жарияланды. Қазақстаннан 1,2 миллионнан астам адам әскерге шақырылды. Осы тұста бірде-бір қазақ кері қарай қашып, өз жерін тастап кетпеді. Қазақ халқы бірауыздан соғыс шебіне қосылып, майданға аттанды. Халқымыздың қандай намысшыл, ержүрек әрі рухты халық екенін көрсете білді. Олардың қатарында әскери тәжірибесі бар сарбаздар ғана емес, қарапайым жұмысшылар, мұғалімдер, студенттер, малшылар мен шахтерлер де болды. Қазақ жауынгерлері майданның әртүрлі бағыттарында шайқасты. Қазақстан фашизмді жеңуге лайықты үлес қосты. Біздің жүздеген мың отандастарымыз Мәскеу мен Ленинградты жанқиярлықпен қорғады, Сталинград қабырғасындағы, Курск доғасындағы ең үлкен шайқаста бұзылмады, Украинаны, Беларуссияны және Шығыс Еуропаның бірқатар қалаларын азат етті, Берлинге шабуыл жасады. Даңқты 316-атқыштар дивизиясы генерал-майор Иван Панфиловтың қолбасшылығымен Мәскеу түбінде асқан ерлік көрсетті. Бауыржан Момышұлы – осы дивизияның батыл командирлерінің бірі болды. Сонымен қатар, мерген Әлия Молдағұлова, пулеметші Мәншүк Мәметова сынды батыр қыздарымыз Отан үшін жанын қиды. Кеңес Одағының батыры атағын алған қазақстандықтардың саны 500-ден асты.

Соғыс басталғанда Қазақстан тікелей шайқас алаңы болмаса да, Кеңес Одағының маңызды стратегиялық аймақтарының бірі болды. Ел аумағы көптеген әскери зауыттар мен өндіріс ошақтарына айналды. 1941-1942 жылдары Украина, Белоруссия және Ресейдің батыс бөлігінен 220-дан астам өнеркәсіп кәсіпорны Қазақстанға көшірілді. Алматы, Қарағанды, Шымкент, Өскемен және басқа да қалаларда әскери зауыттар іске қосылып, қару-жарақ, оқ-дәрі, танк және ұшақ бөлшектері шығарылды. Соғыс жылдары Қазақстан өнеркәсібі майданға 9 миллион тоннадан астам көмір, 30 миллион тонна мұнай, 160 мың тоннадан астам қорғасын өндірді. Қазақстан майданға 5 миллионға жуық ірі қара мал, 17,5 миллион қой мен ешкі, 1 миллионға жуық жылқы жөнелтті. Республикамызда 100 миллион пұттан астам астық, 1 миллион тонна ет, 300 мың тоннадан астам жүн өндірілді. Тылдағы еңбек майданына негізінен әйелдер, қарттар мен балалар тартылды. Олардың көпшілігі ауыр жағдайда жұмыс істеп, соғысқа қажетті азық-түлік пен шикізатты үздіксіз жеткізіп отырды.

Соғыс басталғаннан кейін Кеңес Одағының батыс аймақтарынан Қазақстанға 1 миллионнан астам адам эвакуацияланды. Олардың ішінде әртүрлі ұлт өкілдері, ғалымдар, жазушылар, өнер қайраткерлері болды. Алматы қаласы уақытша мәдени орталыққа айналды, мұнда Мәскеу мен Ленинградтың театрлары, киностудиялары көшірілді. Сонымен қатар, Қазақстанға күштеп қоныс аударылған халықтар да жеткізілді. 1941-1944 жылдары елімізге немістер, кәрістер, шешендер, ингуштар, қарашайлар, қырым татарлары және басқа да ұлттар жер аударылды. Майданды азық-түлік, киім-кешекпен қамтамасыз ету мақсатында үлкен елдің барлық ұлттарының өкілдері тылда аянбай еңбек етті. Қазақ халқы оларға қолдау көрсетіп, өздері қиын жағдайда өмір сүрсе де, барымен бөлісті. Қазақстандықтардың соғыс жылдарында ений далаларында және еңбек майданында көрсеткен жаппай ерлігі мен батылдығы біздің бұрынғы ортақ Отанымыздың тарихындағы сол ерекше кезең тарих шежіресінде ерекше орын алады.

Қорытындылай айтқанда, соғыс жылдарында Қазақстан – ерлік пен еңбектің, қайсарлық пен жанқиярлықтың жарқын үлгісі бола білді. Қазақ халқы бір жағынан майдан даласында жан аямай шайқасса, екінші жағынан тылда күн-түн демей еңбек етіп, жеңіс үшін бар күш-жігерін жұмсады. Бауыржан Момышұлының «Елінің ертеңін ойлаған жауынгер ғана нағыз батыр» деген сөзі осы кезеңдегі халқымыздың ерлігін айқындайды. Қазақ жауынгерлері барлық шайқас алаңында ерен ерлік көрсетті. Ал тыл еңбеккерлері «Бәрі – майдан үшін, бәрі – жеңіс үшін!» деген ұранмен күні-түні еңбек етті. Соғыс қазақ халқының қайсар рухын, Отанға деген шексіз сүйіспеншілігін тағы бір дәлелдеді. Ел басына күн туғанда бірлігі бекем, ерлігі ерен халық ешқашан жеңілмейтінін дәлелдеді. Бұл кезең – тарихымыздағы ұмытылмас сабақ, келер ұрпақ үшін мәңгілік мұра.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-ның 1 курс студенті Тлектесова Ж.

Жетекші: т.ғ.д., Сайлан Б.