Эргим эш-өөр!
Тывавыска аян-чорук кылып чорааш, тускай хевирлиг тудугларны – бедик, бажы шиш, чамдыкта алдын каасталгаларлыг – көрген боор силер. Ол дээрге субурганнар, орус дылда ступа дээр. Бир чамдыктарыңар ооң чанынга анаа-ла эртип чоруур, бир чамдыктарыңар чурукка тырттырып алыр, а бир чамдыктарыңар чоокшулап келгеш, долгандыр кылаштаар ("кора" дээр – ооң дугайында орайтадыр).
Ынчалза-даа субурган чүл ол? Анаа-ла чараш тураскаал бе? Азы утказы ханы бе? Сайгарып көрээлем!
(Утказын билир кижилерге: мону билир болзуңарза, "Тывада субурганнар" деп кезекче шурай берип болур силер. Аңаа база чаа чүүл тып аар чадавас силер 😉)
Субурган чүл ол?
Бөдүүнчүдүп чугаалаарга, субурган дээрге – буддизмниң демдээ. Ол Будданы, ооң Өөредиин (Дхарманы) болгаш ооң талалакчыларының ниитилелин (Сангханы) сагындырып турар. Субурганнарны буддизм нептерээн аңгы-аңгы чурттарга тудуп турар: Индияга, Төвүтке, Непалга, Бутанга, Моолга, Таиландка... болгаш, бойдустуң, Тывада!
Субурган дээрге анаа-ла "тураскаал" эвес. Ол, ылаңгыя, "күштүг чер". Субурганнар тускай күштүг, угаан-сеткилди арыглаарынга, буян-кежик чыырынга дузалаар деп санап турар.
Субурган канчап тывылганыл?
Дыка эрте-дүште, Будда Шакьямуни дириг тургаш (ол дээрге буддизмниң үндезилекчизи), ооң өөреникчилери оон, ол чок апарган соонда, чүдүүр чүве арттырып бээрин дилээн. Будда хевин чыып кааш, паш-аяан аңдара каапкан, ооң кырынга даянгыыжын салып каан – ынчалдыр бир дугаар субурган тывылган! Бо дээрге тоолчургу чугаа-дыр, ынчалза-даа чараш.
Субурганның тургузуу:
Субурганнар аңгы-аңгы болур, ынчалза-даа оларда ниити кезектер бар. Колдуунда субурган каът-каът бедик бажыңга дөмей. Эң кол кезектери:
- Үндезини: Черни, быжыг-турарын, Будданың өөредииниң үндезинин илередип турар.
- Базалары (Кырыкы бажы чокка санаар чамдык хевирлеринде үш базымчак): Өөредигниң үш үндезинин: Бойдусту билип аары, Аас-Кежикти болгаш Сагыштың тайбыңын.
- Купол (азы субурганның "маӊназы"): Ол дээрге Будданың боду, ооң чырык угаан-медерели. Куполдуң иштинге ыдык чүүлдерни суп каан болур: ыдык бижиктерни, Будданың бичии тураскаалдарын (бурганнар), ыдык кижилерниң чүнүн.
- "Шарлаш" (азы "шпили"): Будданың өөредииниң камгалалын, ол ышкаш чырык угаан-медерелдиң 13 чадазын илередип турар.
- Теткен: Мында чартык ай, хүн болгаш эртине – мерген угаанның болгаш кээргээчел сеткилдиң демдектери.
Субурганның кайы-даа кезээ тускай уткалыг, а шуптузу кады – чырык угаан-медерел чедип алырының оруунуң дугайында сагындырыг.
Тывада субурганнар: олар биске чүге херегил?
Тывада субурганнар – чүгле чаңчылды сагыыры эвес. Ол дээрге бистиң культуравыстың чугула кезээ. Чүге?
- Мөргүл, медитация кылыр чер: Субурганның чанынга угаан-сеткил оожургадып, чугула чүүлдерни бодап, бодунга болгаш өскелерге эки чүүлдү дилеп болур.
- Арыгланыры: Субурганны шак барыын талазынче (хүн аайы-биле) эргилдирип кылаштаары (кора) кара үүлени (бодаарга, багай кылдыныглардан болгаш бодалдардан) арыглаар деп санап турар.
- Күзел хандырары: Улустуң хөй кезии, субурганның чанынга сеткил-чүрээниң ханызындан күзел кылырга, ол ыяап-ла бүдер деп бүзүрээр.
- Өгбелер-биле харылзаа: Субурганнарны колдуунда бурун хүрээ турган азы ыдык кижилер чурттап чораан черлерге тургузуп турар. Ол дээрге төөгүвүс, культуравыс-биле харылзаа.
- Черниң каазы: Олар чараштың болгаш сеткил-хөөннүң дугайында сагындырып турар.
- Туризм: Субурганнар бистиң культуравысты сонуургаар туристерни хаара тудуп турар.
Субурганның чанынга канчаар алдынарыл? (Кыска айтыышкын):
- Эргилдир кылаштаары (кора): Субурганны шак барыын талазынче эргилдирип кылаштаар (ол чугула!). Каш-даа катап кылаштап болур.
- Мөргүл: Мантра номчуп болур силер (чижээлээрге, "Ом мани падме хум") азы анаа-ла бодуңарның сөстериңер-биле мөргүп болур силер.
- Бодалдар: Эки чүүлдер бодаар, багай сөстер чугаалавас, бокталбас.
- Өргүлдер: Субурганга өргүлдер салып болур: чечектер, хүжү, акша-көпеек. Ынчалза-даа эң кол чүүл – арыг сеткил.
- Тыттырарда: Субурган чуруун тыттырып болур, ынчалза-даа хүндүткел-биле.
Субурган чанынга чүнү КЫЛБАС:
- Бокталбас.
- Каргыш сөстер чугаалавас.
- Субурганга арныңар-биле туруп алыры болдунмас (ыйталып чоруурда – субурганче көрнүп алгаш).
- Субурганче кылаштап үнүп болбас.
- Бодун хүндүткел чок алдынмас (дыка алгырбас, каттырбас дээш оон-даа).
Ам Тывада субурганны көрүп кааш, ооң анаа-ла чараш тудуг эвес, а ханы уткалыг демдек деп билир силер. Буддист эвес-даа болзуңарза, бо демдекке болгаш Тываның культуразынга хүндүткелди көргүзүп болур силер.