Эргим номчукчулар! Тыва дылывыс – өгбелеривистен дамчып келген үнелиг эртиневис. Ол чүгле харылзажырының аргазы эвес, а бүдүн делегейни, бодалдарывысты, сеткил-хөөнүвүстү илередип турар херекселивис-тир. Бо статьяда тыва дылының онзагай, солун сөстеринче кичээнгейни угландырар бис. Оларның утказын, тывылганын, ажыглалын сайгарып, дылывыстың байлаан катап-ла сонуургап көрээлем! Бо дораа 10 солун сөстү тодарадып көөр бис: Тыва дылывыс – кончуг чараш, байлак. Ооң сөстери – ыр-шоор дег, тоол-домак дег. Бо сөстерни ажыглап, чугаалажып, ырлажып, чогаадып чоруулуңар, уруглар! Тыва дылывыс силерниң-биле кады мөңге чурттаар!
Эргим номчукчулар! Тыва дылывыс – өгбелеривистен дамчып келген үнелиг эртиневис. Ол чүгле харылзажырының аргазы эвес, а бүдүн делегейни, бодалдарывысты, сеткил-хөөнүвүстү илередип турар херекселивис-тир. Бо статьяда тыва дылының онзагай, солун сөстеринче кичээнгейни угландырар бис. Оларның утказын, тывылганын, ажыглалын сайгарып, дылывыстың байлаан катап-ла сонуургап көрээлем!
Бо дораа 10 солун сөстү тодарадып көөр бис:
- Хөөмей.
Утказы: Делегейде билдингир, тыва улустуң үн-биле кылыр уран чүүлүнүң бир хевири. Хөөмейлээрде, кижи бир үн-биле эвес, а ийи азы үш үн-биле ырлаар.
Тывылганы: Бо сөстүң тывылганы тода билдинмес. Чамдык эртемденнер ону "хоозураар" (пустословить) деп сөстен укталган деп санап турар. Өскелери ону "коо" (шея) деп сөстен укталган деп бодап турар. Хөөмейниң тывылганы бурунгу түрк үелерге хамааржыр деп санап болур.
Ажыглал:"Айдың башкы – алдарлыг хөөмейжи." - Карак-шим.
Утказы: "Мгновение", "секунда", "бичии үе". Доора утказы: "глаз моргнул".
Тывылганы: "Карак" (глаз) + "шим" (кылыг сөзүнүң дазылы "шимчээр", двигаться). Сөстүң тургузуу, үениң кончуг дүргенин, карактың чивеңейниптери дег дүргенин илередип турар.
Ажыглал:
"Карак-шим аразында орукка айыыл-халап болган."
"Карак-шим хире үе иштинде, ол харыы берипкен." - Чаъс.
Утказы: "Дождь".
Тывылганы: Бурунгу түрк сөс jā. Моол дылче база кирген ( jaɣ-)
Ажыглал:
"Дашкаар күштүг чаъс чаап тур."
"Чаъс соонда дээр аяс." - Эзир.
Утказы: "Орел".
Тывылганы: Бурунгу түрк сөс ezir, er.
Ажыглал:
"Эзир дээрде халып тур." - Чалама.
Утказы: Дилег кылырда, ыяшка азы дашка баглаар өңгүр пөс азы лента. Шажын-чүдүлге ёзулалының кезээ.
Тывылганы: Чамдык эртемденнер моол дылдан үлегерлээн сөс деп санап турар (ǯalama - "грива; султан"). Өскелери – төвүт дылдан үлегерлээн (lcags lam) деп санап турар.
Ажыглал:
"Ыдык ыяшка чалама баглап каан."
"Оваага чалама баглаары - бурунгу чаңчыл." - Сыгыт.
Утказы: Ынчан хөөмей ышкаш үн-биле ырлаар уран чүүл, ынчалза-даа хөөмейден ылгалдыг. Сыгыт үнү дээрге сыгыртын үнү ышкаш.
Тывылганы: "Сыгыр" (свистеть) деп кылыг сөзүнден.
Ажыглал:
"Сыгытчы кижиниң үнү дыка чараш." - Дүруяа.
Утказы: "Журавль".
Тывылганы: Бурунгу түрк сөс turna, durna. Орус дылче база кирген ("турна").
Ажыглал:
"Дүруяалар чылыг чурттарже ужуп чорупкан." - Дөңгүр.
Утказы: Шак ындыг хевирлиг хөгжүм херексели (ударный музыкальный инструмент, бубен).
Тывылганы: Бурунгу түрк tüŋür.
Ажыглал:
"Хам кижи дүңгүрүн соктап турар." - Оттук.
Утказы: Кыпсыыр херексел, огниво.
Тывылганы: "От" (огонь) + "тук" (суффикс, кылыг сөзүнден ажыглаттынган сөс кылыр).
Ажыглал:
"Оттук-биле одун кыпсып ал." - Үгер.
Утказы: Бискек, бижек хевирлиг.
Тывылганы: "Үг-" (кылыг сөзүнүң дазылы, "оюп каар", вырезать).
Ажыглал:
"Үгер-биле ыяшты чонуп каг."
Тыва дылывыс – кончуг чараш, байлак. Ооң сөстери – ыр-шоор дег, тоол-домак дег. Бо сөстерни ажыглап, чугаалажып, ырлажып, чогаадып чоруулуңар, уруглар! Тыва дылывыс силерниң-биле кады мөңге чурттаар!