Эргим номчукчулар! Бо статьяда тыва аттарның дугайында солун чүүлдерни силерге бараалгадыр бис. Тыва аттар кайыын үнген, кандыг дылдар-биле харылзаалыг, кандыг уткалыг болуп болур – бо айтырыгларны сайгарып көөр бис. Тыва кижиниң ады – чүгле сөс эвес, а ооң бүдүн төөгүзү, салым-чолу, өг-бүлезиниң үнелиг чүүлү болур. Аттарның чажыдын ажыдып, төөгүлүг дазылдарын тып, өгбелеривистиң мерген угаанын катап сактып кээлиңер!
Тыва дылдың өске дылдар-биле харылзаазы
Тыва дыл – түрк дылдар бөлүүнге хамааржыр. Ынчангаш тыва дылда түрк дылдардан (бурунгу түрк, уйгур, кыргыс, оон-даа өске) укталган сөстер хөй. Ынчалза-даа төөгүлүг үелер дургузунда тыва дыл өске дылдарның салдарының адаанга база турган. Эң ылаңгыя:
- Моол дыл: Моол-биле кожа-хелбээ чурттап чораанывыстың түңнелинде, тыва дылда моол дылдан үлегерлээн сөстер хөйү-биле кирген.
- Санскрит (бурунгу индий дыл): Буддизмниң нептерээни-биле тыва дылче санскриттен (төвүт дыл таварыштыр) хөй сөстер кирген.
- Төвүт дыл: Төвүт дыл, ылаңгыя шажын-чүдүлге, культура, эртем-билиг талазы-биле, тыва дылга улуг салдарлыг болган.
- Орус дыл: Сөөлгү чүс чылдарда орус дылдың салдары күштелген, ылаңгыя XX-XXI вектерде.
Дылдарның харылзаазын процент ёзугаар тодарадыры берге, чүге дизе ол чылдар аайы-биле өскерлип турар. Ындыг-даа болза, чоок кавы-биле дараазында дег чугаалап болур бис (боттуң хууда санаашкыным):
- Түрк дылдардан укталган сөстер: 50-60%
- Моол дылдан үлегерлээн сөстер: 15-25%
- Санскрит/Төвүт дылдардан үлегерлээн сөстер: 10-15%
- Орус дылдан үлегерлээн сөстер: 5-10% (амгы үеде көвүдеп турар)
- Өске дылдардан (кыдат, иран, оон-даа өске): 1-5%
Тыва аттарның тывылганы (Происхождение тувинских имён):
Тыва аттарның тургустунарының кол аргалары:
- Тыва сөстерден: Бо дээрге эң-не нептереңгей арга. Чижектер: Арзылаң (лев), Чечек (цветок), Алдын (золото), Мерген (мудрый), Кара-оол (черноволосый мальчик), Ай-кыс (лунная девочка).
- Моол сөстерден: Чижектер: Бат-Өлзий (крепкое счастье), Очир (ваджра, алмаз), Сүрэн (грозный).
- Санскрит/Төвүт сөстерден: Чижектер: Долгар (Белая Тара), Дамдын (Хаягрива), Лопсан (добрый ум), Чойгана/Шойгана (защитница Учения), Чигжет (имя божества).
- Орус сөстерден (чаа аттар): Светлана, Владимир, Александр.
3. Тыва аттарның утказы болгаш эпистимологтуг тайылбыры (Значение и этимологическое объяснение тувинских имён):
- Чигжет:
Төвүт дылдан: སྲིད་གསུམ་རྣམ་རྒྱལ། (srid gsum rnam rgyal).
Утказы: "Үш делегейниң тиилекчизи" ("Побеждающий три мира"). Бо ат буддизмде бир камгалакчы бурганның (йидам) ады. - Чойгана/Шойгана:
* Төвүт дылдан: Чой (Дхарма – буддийжи өөредиг) + Гана (санскр. गण, төв. གན, "чыыш", "бөлүк")
* Утказы: "Өөредигниң (Дхарманың) чыыжы/бөлүү", "Дхарманы камгалакчызы". - Дамдын:
Төвүт дылдан: རྟ་མགྲིན (rta mgrin).
Утказы: "Аът моюннуг" ("Имеющий шею лошади"). Бо база буддизмде бир дошкун бурганның (Хайягрива) ады.
Долгар:
Төвүт дылдан: སྒྲོལ་དཀར (sgrol dkar).
Утказы: "Ак Дарийги" ("Белая Тара"). Буддизмде авырал, кээргээчел чоруктуң херээжен бурганы.
- Лопсан/Лобсаң:
Төвүт дылдан: བློ་བཟང (blo bzang).
Утказы: "Эки сеткилдиг", "Эки угаанныг" ("Благой ум"). - Бат-Өлзий:
Моол дылдан: Бат (крепкий) + Өлзий (счастье, благо).
Утказы: "Күштүг аас-кежик", "Бүзүрелдиг аас-кежик". - Очир:
Санскрит: वज्र (vajra). Моол, төвүт дылдарда база бар.
Утказы: "Согун" (молния), "алмаз". Бергелерни, моондактарны буза шавар күштү илередип турар.
Тыва аттар – төөгүвүстүң, дылывыстың, культуравыстың көскү херечизи. Оларның утказын, тывылганын өөренири – бодувустуң дазылдарывысты билип алырының бир аргазы-дыр. Аттарывысты камнап, хүндүлеп, уругларывыска уткалыг, чараш аттардан тыпсып чоруулуңар!