Ресей императорлары арасында Қазақстан тарихындағы ең жағымдысы І Павел екендігі белгілі. Ресей халқы үшін әлбетте І Петр екендігі белгілі. Бірақ Ресей тарихшылары 1855-1881 жж. билік құрған ІІ Александрдіде жағымды жағынан суреттейтіндігі белгілі. Бұл патшаны Кеңестік кезеңде ІІ Николай мен ІІІ Александрден кейіңгі жағымсыз жағынан суреттелген тұлға болғаны белгілі.
Себебі, Кеңес үкіметінің төрағасы ІІ Николай кезінде қудалау көрсе, ІІІ Александрдің В. И. Лениннің ағасы революциялық әрекеті үшін дарға асылып, қудалау көргені белгілі. Ал ІІ Александр кезеңіндегі оқиғалар Ресейде революциялық ұрпақтың тууына әсер етті.
Жалпы, ІІ Александр жағымсыз да жағымды да тұлға емес.
Әрине оны консерваторлар мен либералдар өз жағына тартып мақтаса, социалистер мен коммунистер ғайбаттап, демократтар құрметтейді.
ІІ Александрді өз уақытында басыбайлық құқық пен Балқан түбегін Осман империясынан азат еткені үшін "азат етуші патша" деп атаған.
Қазақ даласы осы кісінің кезінде ХІХ ғасырда толықтай Ресей империясының құрамына кірген болатын.
1853-1868 жж. Ресей империясы Қазақ даласының оңтүстігіндегі бекіністерді әскери жорықтармен басып алған болатын.
- Ресей тарихшылары бұл жорықты қазақтарды Ортаазиялық хандықтардан азат ету жорығы деп бір жақты түсіндіреді
Жалпы, ІІ Александр Ресе империясы үшін не істеді "халықшылдар" ұйымы қайдан шықты және "халықшылдар" шынымен халық жағында болды ма?
1. Қырым соғысынан кейін елді дағдарыстан алып шықты
2. Земтволық реформа жасады
3. Сот реформасы
4. Халыққа білім реформасы жүзеге асты
5. Университеттерге автономиялық құқық берді
6. Басыбайлық құқықты жойды
7.Завод-фабрикалар сала бастады
8. Ортаазияны Ресейге қосты
9. Балқан аймағын Осман империясының езгісінен азат етті
10. Баспасөздегі цензура жеңілдетілді
Бірақ Патшаның реформалары баяу және нәтижесі көпшілік күткендей болмады. Патша өзгерістерін қоғамда өзін құқықтық жағынан орнықтырып үлген помещиктер мен феодалдар, фабриканттар, енді ғана қалыптасып келе жатқан буржуазия көрді.
- 1861 жылы шетелде жүрген орыс зиялы қауымының радикал тобының қолдауымен патша билігіне қарсы "жер және ерік" атты революциялық ұйым құрылды. Біртіндеп бұл ұйым "халықшылдар" деген атқа ие болды.
Бұл ұйым Ресейдегі ІІ Александр патшаның реформаларына көңілі толмай, террорға сүйенген ашық қарсылыққа шықты
Бұл ұйымның қатарында халықтың төмеңгі табынан шыққан өкілдер мен қатар радикалды зиялы қауым өкілдері тұрды
Бұл ұйым барлық егістік жерлерді шаруаларға таратуды, өзін-өзі басқаруды қайта құруды, дін еркіндігін және халықтардың егемен құқығын насихаттады.
Яғни, Ресейдегі самодержавиелік абсолюттік билікті мойындамады.
- Бұл ұйымның халықтың бір бөлігінің мүддесін қорғап, орта тап пен жоғарғы тап өкілдерінің пікірін ескермеді.
Өзгерістердің біртіндеп жүзеге асуын құптамаған бұл ұйым өзгерістерді төменнен шұғыл жүзеге асыруды қалады.
Бұл ұйымның белсенді теоретиктертерінің бірі П. Н. Ткачевтің" өзгерістерді кешеуілдетуге болмайды", өзгерістерді бүгін жүзеге асыру керек деген ұраны әрекетке айналды.
Халықшылдар Ресейдегі қиыншылықтардың барлығын ІІ Александрдан көріп, бірнеше рет қастандық ұйымдастырып, ақыры өлтірді.
Жалпы, Ресей патшасы ІІ Александрге 8 рет қастандық жасалған. Зерттеушілер қастандықты 6 кейде 11 болды дейді.
Бірнешеуін Ресей империясының отарында болған поляк ұлттық революционерлері ұйымдастырған.
Кейбір деректер бойынша ІІ Александрдің халыққа конституциялық еркіндікті жариялауға кетіп бара жатқанда не талқылауға бара жатқанша "халықшылдар" император пәуескесіне бомбы лақтырды делінетін жорамал бар.
Халықшылдар ұйымы аса қатыгез және компрамисске келмейтін терроршыл ұйым болды. Бұл ұйым патшадан басқа жүздеген адамның өміріне қауіп төндіріп, лаңкестік террор ұйымдастырған.
Зерттеушілер арасында "Халықшылдардың" Ресей патшасы ІІ Александрге қастандық жасап өлтіруінде
- Ресейдегі монархиялық билікті тұрақтандыруға бағытталған реформаларды тоқтатқысы келді десе.
- Ресей билігін компромисстік әрекетке көшуге мәжбүрлегісі келді дейді.
- Ресей билігінің революционерлерді жазалау әрекетіне жауап ретінде ұйымдастырды дейді
Сурет ғаламтордан алынды