Qora tuynuklar - ular shunday koinot jismiki unga yaqin kelgan har qanday jismni oʻz domiga tortadi. Qora tuynuklar domiga tushgan jismlar uchun ortga hech qanday yoʻl yoʻq. Qora tuynuklar gravitatsiyasi shu qadar kuchliki unga yaqin kelgan jismlar undan qochib qutila olmaydi va qora tuynuk qariga gʻarq boʻladi.
Qora tuynuklar koinot jismlarini yutib borarkan, nima sababdan yutilgan koinot jismlari hisobiga qora tuynikning hajmi kattalashib bormaydi? Va nima sababdan galaktikalarni yutib yubormaydi? Qora tuynuklar uzluksiz materiyani yutarkan kattalishib borishi va nafaqat galaktikalarni balki butun koinotni yutib yuborishi kerak edi, lekin amalda unday boʻlmaydi?
Galaktikalar markazida joylashgan qora tuynuklar atrofdagi moddalarni asta-sekin o'zlashtiradi va hajmini oshiradi. Ammo hali koinotda biror galaktikani qora tuynuklar tomonidan yutib yuborilgani qayd etilmagan.
Galaktikaning to'liq yutilishi Nyutonning butun olam tortishish qonuni va Eynshteynning nisbiylik nazariyasidagi gravitatsiya qonuniyatiga binoan sodir bo'lmaydi. Qora tuynuklar oʻta kuchli tortishish kuchiga ega, ammo ularning tortishish kuchi qanchalik kuchli boʻlmasin ularning taʼsir koʻrsatish chegarasi mavjud. Fazo jismlari undan qanchalik uzoqda bo'lsa, ularga qora tuynuk ta'sirini shunchalik zaif boʻladi. Shuningdek, galaktikada joylashgan barcha samoviy jismlar aylana bo‘ylab aylanadi, bu esa yutilish jarayonini sekinlashtiradi. Soddaroq qilib tushuntirganda bu vaziyatga Quyosh tizimini misol qilib koʻrsatish mumkin. Aslida, bu vaziyatda qora tuynuk Quyosh vazifasini bajaradi, galaktika esa uning atrofida aylanadigan, lekin ma'lum masofada joylashgan sayyoralardir.
Qora tuynuklar ham Quyosh singari gravitatsiyasi taʼsirida fazo jismlarini oʻz atrofida aylanishga majbur etadi. Unga yaqin kelgan jismlarni esa yutib yuboradi. Qora tuynuklarda boʻlgani kabi Quyoshga ham yaqin kelgan fazo jismlari jumladan asteroidlar, kometalar, meteroidlar unga qulab tushadi.
Qora tuynuklar million yillar davomida muntazam fazo jismlarini yutib borarkan nima sababdan qora tuynuklarning hajmi kattalashib bormaydi.
Hozirgi vaqtda qora tuynukning o'sishini tubdan cheklaydigan qandaydir tabiat qonuni borligi ilm fanga maʼlum emas; aslida zamonaviy fizika qora tuynuklar istalgancha o'sishi mumkin deb hisoblaydi, hatto koinotdagi barcha moddalarni so'rib olishgacha. Biroq, qora tuynuk qanchalik katta bo'lsa, uning yanada o'sishi shunchalik qiyin bo'ladi va oxir-oqibat, faqat kamdan-kam holatlardagina massasini oshirishga imkon beradi.
Zamonaviy astrofizika nazariyalariga binoan; qora tuynuklar doimiy ravishda fazo jismlarini soʻrib olarkan, asosan bunda faqat qora tuynukning massasi ortib boradi. Uning hajmi diametri kattalashmaydi.
Agar qora tuynuklar uzluksiz kattalashib borganida, ular nafaqat yulduzlarni, balki galaktikalarni hattoki butun olamni yutib yuborgan boʻlardi.
Koinot shaydolarini oʻylantiradigan savollardan yana biri shuki; nima uchun qora tuynuklar nur taratmaydi? Yoki oʻzidan yorugʻlik chiqarmaydi.
Qora tuynuklar shunchalik katta massa va tortishish kuchiga egaki, ularning ichidagi fazo va vaqt egri chiziqli boʻlib qoladi. Qora tuynuklar bagʻrida tabiat qonunlari ishlashdan toʻxtaydi. Shu sababli, hodisa ufqini kesib o'tgan har qanday jism tashqariga chiqa olmaydi, shu jumladan yorug'lik ham. Yorugʻlikning aql bovar qilmas tezligi ham qora tuynuklar qaridan chiqish uchun kamlik qiladi. Shuning uchun qora tuynuklarda hech qanday nurlanish yo'q.
Faqatgina qora tuynuklar domiga tushgan jismlarning voqealar ufqdan oʻtayotgan vaqtida ulardan chiqayotgan energiyani koʻrishimiz mumkin! Bu energiya fanda kvazarlar deb nomlanadi. Kvazarlar esa koinotning eng xavfli jismi boʻlmish qora tuynuklarni yanada xavfliroq qilib qoʻyadi.
Qora tuynuklar nima sababdan "qora tuynuk" nomini olgan.
Dastlab, bu kosmik jismlar kollapsar deb atalgan. Biroq, 20-asrda ilmiy jurnalistlar "qora tuynuk" iborasini ishlata boshladilar. Fizik Jon Uiler uni rasmiy nom darajasiga olib chiqdi.
Qora tuynuklar yorug'likni to'liq o'zlashtirgani uchun ularni ko'rish imkonsiz bo'lganligi sababli shunday nomlangan. Qora tuynukni hodisa gorizonti atrofida ma'lum bir moddaning, masalan, gaz bulutining bugʻlangandagina ko'rish mumkin. Bundan tashqari, qora tuynuk, agar u yaqin atrofdagi yulduzdan materiya va energiyani o'zlashtirsa, aniq ko'rish mumkin. Aks holda, uni aniqlashning iloji bo'lmaydi, chunki u inson ko'ziga va asboblariga ko'rinmaydi.