Koinot oʻzining goʻzalligi, rang-barangligi va ulugʻvorligi bilan barcha zamonlarda insonlarni diqqatiga sazovor boʻlgan. Kishilik jamiyati yaralibdiki insonlar koinotni kuzatib oʻrganib keladi. Koinot oʻzining sirlarga boyligi va jumboqlari bilan doimo insonlarni chuqur oʻyga va xayollarga choʻmishga majbur etib kelgan.
Koinotning shunday sirli jumboqlaridan biri bu: galaktikalardir!
Har gal tungi ochiq samoga termular ekanmiz, ming-minglab yulduzlar osmonimizni toʻldirib turganiga guvoh boʻlamiz! Siz tungi osmonda koʻrgan yulduzlarning barchasini Somon yoʻli deb atalmish galaktika oʻz ichiga olgan. Shu jumladan Yer, Quyosh umuman butun boshli Quyosh tizimi ham shu galaktikani ichida joylashgan. Somon yoʻli galaktikasi Quyosh bilan bir qatorda 200 milliarddan 400 milliardgacha yulduzlarni oʻz bagʻriga jamlagan. Ammo Somon yoʻli galaktikasi koinotdagi yagona galaktika emas! Koinotda Somon yoʻli kabi galaktikalarning soni trilliondan ortiq.
Galaktika bu - umumiy oʻzaro tortishish kuchi bilan bogʻlangan milliardlab yulduzlar, sayyoralar, yulduzlararo muhit fazoviy gaz va changlar hamda turli xil mayda kosmik zarralarni oʻz ichiga olgan ulkan gravitatsion tizim.
Galaktika atamasi yunoncha "galaksias yohud galaktikos" soʻzidan olingan. Tungi samoni kuzatganimizda yulduzlar nisbatan zich joylashgan changsimon chiziqni koʻramiz! Bu chiziq Somon yoʻli galaktikasining bir qismi. Bu chiziqni oʻtmish zamonlarda ham insonlar kuzatib borishgan va turli nomlar bilan atagan. Qadimgi yunonlar buni sut toʻkilgan yoʻl deb atashgan. Bizning ajdodlarimiz esa somon toʻkilgan yoʻl deb ataganlar. Shu sababdan bizning tilimizda galaktikamiz Somon yoʻli deb nom olgan.
Uzoq vaqt Somon yoʻli samodagi changsimon tumanlik deb hisoblanib kelingan. 18 asrda ingliz olimi Uilyam Gershel birinchilardan boʻlib Quyosh ham boshqa yulduzlar kabi yulduz va barcha yulduzlar ulkan doira shaklidagi galaktika ichidagi joylashganligini aniqladi. 20 asrning boshlariga qadar insoniyat olam shu bir somon yoʻlidan iborat deb hisoblagan, umuman galaltika deyilganga Somon yoʻli tushunilgan.
1924-yili buyuk falakkiyotchi olim Edvin Xabbl atronomiyada katta burilish yasadi. Ungacha tumanlik deb hisoblanib kelingan Andromeda aslida trilliondan ortiq yulduzlar jam boʻlgan yulduzlar aglomegratsiyasi ekanligini isbotladi. Yaʼni u Somon yoʻlidan alohida mustaqil galaktika ekanligini maʼlum qildi. Edvin Xabbl Nafaqat Andromeda balki unga oʻxshash galaktikalar yana yuzlab mavjudligini va ular bizdan millionlab yorugʻlik yili uzoqligida ekanligini koʻrsatib berdi.
1990-yili ushbu olim sharafiga uning nomi berilgan Xabbl teleskopi koinotga olib chiqildi. Xabbl teleskopi uchirilgunga qadar ilm fanga sanoqli galaktikalar maʼlum edi. Xabbl teleskopi esa hozirga qadar 100 milliarddan ziyod galaktikalarni aniqladi.
Galaktikalar qachon va qanday paydo boʻlganligi astro-fizikaning eng katta jumboqlaridan biri, bu savolga biron bir ilmiy hamjamiyat aniq bir javob bera olmaydi. Faqatgina bu borada kuzatish natijalarida toʻplangan maʼlumotlarga asoslangan taxmin va farazlar mavjud xolos! Galaktikalarning paydo boʻlishi borasida ikkita nazariya ilgari suriladi.
Birinchi nazariyaga ko‘ra, galaktikalarning har biri alohida olingan favqulodda juda katta gaz-chang bulutidan hosil bo‘lgan. Ikkinchi nazariya boʻyicha esa galaktikalar tarkibiy qismlardan “yig‘ilgan”, ya’ni yulduzlarning asta-sekinlik bilan bir joyga to‘planishidan galaktika hosil bo‘lgan . Umuman olganda, olimlar koinotda bir vaqtning o‘zida ushbu har ikkala jarayon o‘zaro uyg‘un kechgan bo‘lishi mumkin degan fikrni ham o‘rtaga tashlashadi. Olimlar tomonidan koʻproq eʼtirof etiluvchi taxminga koʻra: Katta portlashdan soʻng koinot boʻylab sochilib ketgan tarqoq va siyrak gazlar vaqt oʻtishi bilan sovib quyuqlashib borgan. Bu quyuq gaz-chang bulutlari gravitatsiyasi taʼsirida eng birinchi yulduzlarni hosil qilgan. Keyinchalik esa yulduzlar bir joyga toʻplanib galaktikalarni vujudga keltirgan.
Koinotda ilk galaktikalar katta portlashdan 200 million yil oʻtgandan soʻng paydo boʻlgan.
Bizning Somon yoʻli galaktikamiz ham eng qadimiy galaktikalardan biri. Somon yoʻli tahminan 13 milliard yoshda. Zaminimiz Yerdan salkam 3 martaga keksaroq. Galaktikalarning markaziga nazar solganda ularning markazi galaktikaning boshqa qismlariga nisbatan ancha yorugʻ ekanligini koʻrish mumkin! Goʻyoki galaktika markazida aql bovar qilmaydigan kattalikdagi yulduz nur sochayotgandek, asli bu minglab extimol millionlab yulduzlarning birgalikda taratayotgan nuridir. Sababi galaktikalarning markazida yulduzlar galaktikaning qirgʻoqlariga nisbatan ancha govjum va bir biriga yaqin joylashgan. Boisi deyarli barcha galaktikalarning markazida oʻta ogʻir qora tuynuklar mavjud. Bu qora tuynuklarning tortishish kuchi gravitatsiyasi shu qadar kuchliki ular butun boshli galaktikani tutib turadi. Galaktikadagi barcha koinot jismlarini oʻz atrofida aylanishga majbur etadi.
Bizning Somon yoʻli galaktikamiz markazida ham shunday oʻta ogʻir qora tuynuk mavjud. Gavayi orollaridagi Keka observatoriyasi olimlari yillar davomida galaktikamiz markazidagi yulduzlar harakatini kuzatish orqali galaktikamiz markazida qora tuynuk borligini isbotlashdi. Quyosh bu qora tuynukdan oʻrta hisobda 26 ming yorugʻlik yili uzoqligida joylashgan. Bu qora tuynuk bizning bahtimizga Yerga xavf solmaydi. Quyosh butun Quyosh tizimidagi barcha fazo jismlari shu jumladan Yer bilan birgalikda Somon yoʻli galaktikasi markazi atrofi boʻylab sekundiga 220-240 km tezlik bilan aylanadi. Quyosh shuncha katta tezlik bilan ham Somon yoʻlini toʻliq bir aylanib chiqishi uchun 250 million yil vaqt kerak boʻladi. Bu raqamlardan ham Somon yoʻli qay darajada katta ekanligini anglash mumkin! Somon yoʻlining bir chetidan narigi chetigacha boʻlgan masofa 100-120 ming yorugʻlik yili atrofida. Soddaroq aytganda sekundiga 300 ming km tezlik harakatlanuvchi yorugʻlik Somon yoʻlining bir qirgʻogʻidan narigi qirgʻogʻiga yetib borishi uchun 100 ming yildan koʻproq vaqt kerak boʻladi.
Biroq koinotda Somon yoʻli galaktikasidan ham katta galaktikalar bisyor. Somon yoʻli kattaligi jihatidan oʻrtamiyona galaktikalar sinfiga kiradi. Somon yoʻliga qoʻshni Andromeda galaktikasining diametri galaktikamizdan ikki barobarga katta. 53,5 million yorugʻlik yili uzoqligida joylashgan M87 galaktikasi Somon yoʻlidan toʻrt besh martaga katta. IC 1101 galaktikasi esa hozirda fanga maʼlum boʻlgan galaktikalarning eng kattasi, uning diametri Somon yoʻlidan 60 martaga katta.
IC 1101 galaktikasi oʻz bagʻriga Somon yoʻli galaktikasi kattaligidagi yuzlab extimol minglab galaktikalarni sigʻdira oladi.
Galaktikalar asosan 3 turga ajratiladi. Bular - spiralsimon, ellips va notoʻgʻri koʻrinishdagi galaktikalar.
Somon yoʻlidek koʻrinishga ega galaktikalar spiralsimon galaktikalar deyiladi. M87, gipergigant IC 1101 galaktikasidek koʻrinishga ega galaktikalar ellipssimon galaktikalar deb ataladi. Ellipssimon galaktikalar koʻrinishi choʻzinchoq tuxum shaklida. Ellips shaklidagi galaktikalar tillorang sariq koʻrinishga ega, sababi ular asosan gigant yulduzlardan tashkil topgan. Ularning tarkibida gaz-chang bulutlari kam uchraydi.
Koinotdagi koʻplab galaktikalar aniq bir shaklga ega emas va bu turdagi galaktikalar notoʻgʻri galaktikalar deb nom olgan. Olimlarning fikricha bu toifadagi galaktikalar xali toʻliq galaktika boʻlib shakllanmagan.
Avvallari galaktikalar massasini 90% dan ortigʻini yulduzlar tashkil qiladi deya hisoblanib kelinar edi. Hozirgi kun astro-fizikasining nazariyasiga koʻra galaktikalar massasining asosiy qismini qora materiya tashkil qiladi. Qora materiya nafaqat galaktikalar massasini asosini tashkil qilishi balki galaktikalarni koinot boʻylab sochilib ketishiga yoʻl qoʻymaydi, yaʼni galaktikalarni muvozanatini saqlab turadi. Bundan tashqari qora materiya galaktikalararo muhitni ham toʻliq egallagan boʻlishi mumkin!
Koinotda hech narsa bir joyda tinch turmaydi barcha koinot jismlari doimo harakatda boʻladi, shu jumladan galaktikalar ham. Galaktikalar koinot boʻylab katta tezlik bilan harakatlanadi. Bizning Somon yoʻli galaktikamiz oʻrtacha 600 km/sek tezlik bilan koinot boʻylab harakatlanmoqda.
Asosan galaktikalar bir-birlaridan uzoqlashib boradi, lekin baʼzan ular toʻqnashib ham turadi. Galaktikalar nihoyatda katta boʻlganligi uchun ular oʻrtasidagi toʻqnashuv qandaydir bir necha soniya emsa ming yillab hatto million yillar davom etishi mumkin! Koinotdagi ayrim galaktikalar oʻz hajmini boshqa galaktika bilan toʻqnashish natijasida kattalashtirib borgan. Bizning
Somon yoʻli galaktikamiz taxminan 4,5 milliard yildan soʻng qoʻshni Andromeda galaktikasi bilan toʻqnash keladi. Kayinchalik esa bu ikki galaktika oʻrnida gigant galaktika vujudga kelishi mumkin! Ajablanarli tomoni shundaki galaktikalar oʻzaro toʻqnashgan vaqtida ularning tarkibidagi yulduzlar deyarli bir-biri toʻqnashmaydi. Chunki yulduzlar bir-biridan ancha uzoqda joylashgan. Yulduzlar orasidagi masofa kamida bir necha trillion kmni tashkil qiladi.
Yulduzlar galaktikalardan tashqarida deyarli uchramaydi, uchraganlari ham galaktika atrofidagi galaktikalarning yoʻldoshi hisoblanuvchi tumanliklarda joylashgan. Baʼzilar bu tumanliklarni ham alohida mustaqil kichik galaktikalar deb hisoblaydi. Bu kabi kichik galaktikalarga mittivoylar deb nom berilgan.
Galaktikalar bizdan shu qadar uzoqda joylashganki ular osmonimizda gʻira-shira koʻzga tashlanuvchi bulut boʻlib koʻrinadi. Ularning bizga koʻrinib turgan koʻrinishi u galaktikalarni million milliard yillar avval tark etgan. Bizga eng yaqin Andromeda galaktikasi bizdan 2,5 million yorugʻlik yili uzoqligida , koinot shaydolarining sevimli galaktikasi sanalmish mashhur Sombrero galaktikasi esa salkam 30 million yorugʻlik yili uzoqligida joylashgan. Demakki biz har safar Sombreroga boqqanimizda biz uning 30 million yil avvalgi xolatini koʻramiz.
Yer osmonida oddiy qurollanmagan koʻz bilan Uchburchak va Andromeda galaktikalarini koʻrish mumkin, agar Somon yoʻliga yoʻldosh hisoblanuvchi katta va kichik Magellan bulutlarini ham alohida galaktikalar deb hisoblaydigan boʻlsak, ularni ham oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin. Koʻrish qobiliyati yuqori boʻlgan insonlar 10 dan ziyod galaktikalarni koʻra oladi. Agar oʻrtamiyona teleskop bilan koinotni kuzatsangiz koʻplab galaktikalarni koʻra olasiz! Agarda kuchliroq teleskop bilan kuzatuv olib borsangiz nafaqat galaktikalarni balki ulardagi baʼzi yulduzlarni ham koʻrishingiz mumkin boʻladi!
Galaktikalar ham yulduzlar kabi toʻplanib galaktikalar toʻdalarini tashkil qiladi. Misol uchun bizning Somon yoʻli galaktikamiz 54 ta galaktikani oʻz ichiga olgan mahalliy guruh deb ataluvchi galaktikalar toʻdasi ichida joylashgan. Andromeda va Somon yoʻli bu toʻda ichida joy olgan galaktikalarning eng yiriklari sanaladi. Oʻz navbatida galaktikalar toʻdalari ham yigʻilib klasterlarni tashkil qiladi, klasterlar esa olamidagi eng yirik obyekt sanaluvchi ustunlarga birlashadi.
Zamimiz Yer Somon yoʻli galaktikasining yulduzlar nisbatan siyrak qismida joylashgan. Bu esa koinotni kuzatish va oʻrganish uchun ancha qulay. Agar Yer galaktika markaziga yaqin joylashganida galaktika markazidagi kuchli radiatsiya Yerda hayot paydo boʻlishiga toʻsqinlik qilgan boʻlardi. Bundan tashqari galaktika markazi nihoyatda yorugʻ bu esa oʻz navbatida koinotni kuzatishga uning sirlaridan voqif boʻlishga imkon bermasdi.
Koinotda galaktikalar soni qancha ekanligini hech kim aniq aytib bera olmaydi. Chunki koinot shu qadar ulkanki xali fanga maʼlum boʻlmagan koinot jismlari shu jumladan fanga mavhum galalaktikalar ham bisyor. Xabbl teleskopi oʻz faoliyatini boshlagan vaqtida u tomonidan olingan maʼlumotlarga tayanib galaktikalar soni 100 milliard atrofida deb belgilangandi. 2016 yilgi maʼlumotlar esa galaktikalar soni 3 trillion atrofida ekanligini aniqladi. Ammo 2021 yili "New Horizonts" fazo apparati tomonidan olingan maʼlumotlar olamdagi galaktikalar soni trilliondan kam ekanligini koʻrsatdi. Taʼkidlab oʻtaganimizdek fanga nomaʼlum galaktikalar nihoyatda koʻp. Extimol olamdagi galaktikalar biz oʻylaganimizdan anchaga koʻpdir.
https://youtu.be/3rlX3logHog