Borliqdagi deyarli barcha narsalar singari yulduzlar ham dunyoga keladi, hayot kechiradi va vaqti kelib oʻladi( soʻnadi). Bu kimlar uchundir gʻalati tuyulishi mumkin, ammo yulduzlar hayoti ham million baʼzan milliard yillardan soʻng yakun topadi.
Yulduzlarning qancha hayot kechirishi va hayot evolyutsiyasi qanday yakun topishi ularning paydo boʻlayotgan vaqtida toʻplagan materiyaning hajmiga bogʻliq. Yulduzlar evolyutsiyasi nazariyasiga binoan oʻta ogʻir va ulkan yulduzlar hayotining soʻngida oʻz oʻrniga qora tuynuklarni vujudga keltiradi, baʼzilari esa neytron yulduzlarga aylanadi.
Neytron yulduzlar o'ta yangi yulduz portlashi vaqtida aniqrogʻi oʻta ogʻir va ulkan yulduz hayotining so'nggi bosqichlarida oʻz markazi tomon gravitatsion qulash natijasida dunyoga keladi. Neytron yulduz asosani neytronlar tashkil qiladi shu sababdan bu turdagi fazo jismlariga neytron yulduzlari nomi berilgan. Ulkan yulduzlarning yadro "yonilgʻisi" tugaganidan soʻng, yulduz yadrosi tomon falokatli tezlik bilan siqilib boradi. Bu siqilish fanda kollaps deb nomlanadi. Kollaps paytida yulduz zichligi shu qadar koʻp ortadiki, bunda neytronlar protonlarga nisbatan turgʻunroq boʻlib qoladi. Bunday sharoitda protonlar va atom yadrolari neytronlarga va koʻp neytronli atom yadrolariga aylanadi. Va ular neytron yulduzlarni hosil qiladi.
Neytron yulduzlari kashf etilishidan ancha avval ularning mavjudligi taxmin qilingan.
1933 yili Amerika Fizika Jamiyatining konferensiyasida astronomlar Valter Baade va Fritz Sviki neytron yulduzlarining mavjudligi haqida birinchi qat'iy bashoratni qilishdi. Xususan, ular neytron yulduzi o'ta yangi yulduz portlashi natijasida paydo bo'lishi mumkinligini asosli ravishda taxmin qildilar.
Optika texnologiyasining rivojlanishi ortidan 20 asrning 60-x yillarida ilk neytron yulduzlari aniqlandi.
Neytron yulduzlarining hajmi juda kichik ularning oʻrtacha diametri 10-15 km atrofida. Taqqoslash uchun neytron yulduzlarining kattaligi kichik shaharcha yoki mikrorayoncha keladi. Ammo ulardagi zichlik aql bovar qilmas darajada yuqori. Ularning massasi shu kattaligi bilan ham Quyoshimizdan ikki martaga ogʻir.
Vaholanki Quyoshning diametri 1,4 million km atrofida.
Neytron yulduzlari koinotdagi fanga maʼlum eng zich jism hisoblanadi. Ularning bir qoshiqcha keladigan boʻlagi ham million hattoki milliard tonna yuk bosishi mumkin!
Neytron yulduzining zichligi yadrosi tomon ortib boradi. Uning yadrosida zichlik atom yadrosi zichligidan ham zichroq.
Neytron yulduzlarining magnitar, pulsar va rentgen pulsarlari yohud rentgen nurli neytron yulduzlari kabi uch xil turi aniqlangan.
Radiopulsarlar yoki oddiy qilib aytganda pulsarlar kuchli elektromagnit impulslarni chiqaradigan neytron yulduzlarning eng keng tarqalgan turidir. Biroq, pulsarlarni koinot maydonida aniqlash juda qiyin.
Pulsarlar o'zlarining magnit qutblaridan elektromagnit nurlanish chiqarganligi sababli, ularni faqat radiatsiya nurlari Yerga yo'naltirilganda kuzatish mumkin.
Pulsarlar neytron yulduzlarining birinchi boʻlib aniqlangan turi sanaladi. 1967 yili Kembrij universitetining Mallard radioastronomiya observatoriyasi olimlari tomonidan ilk pulsarlar aniqlandi. Aniqrogʻi ulardan koinot boʻylab taralayotgan qisqa implusli signallarni tutishga muvaffaq boʻlindi.
Magnitarlar - neytron yulduzlarining noyob turi bo'lib, u juda kuchli magnit maydonlarga ega. Magnetarlarning radiusi, harorati va zichligi kabi boshqa xususiyatlari boshqa neytron yulduzlarga o'xshash bo'lsa-da, ular kuchli magnit maydonlari va bir oz yuqori aylanish tezligi bilan boshqalardan farq qiladi. Nazariy jihatdan, magnetarlarning mavjudligi 1992 yilda bashorat qilingan va ularning haqiqiy mavjudligi haqidagi birinchi dalil 1998 yilda Burgutlar yulduz turkumidagi SGR 1900+14 nomini olgan neytron yulduzidan kuchli gamma va rentgen nurlanishining portlashi kuzatilganda olingan. Magnetarlar koinotdagi eng kuchli magnit maydonga ega koinot jismlari hisoblanadi.
Rentgen pulsarlari - asosan juft xolda uchraydi. Yaʼni bu turdagi neytron yulduzi boshqa yulduz bilan bir sistemada joylashgan boʻladi. Neytron yulduz yaqinidagi yulduz massasini oʻzining kuchli gravitatsiyasi taʼsirida muntazam oʻz domiga yutib borarkan oʻzidan rentgen nurlarini taratadi.
Bu turdagi neytron yulduzlari birinchi bor 1971 yili Uhuru orbital rentgen teleskopi orqali aniqlangan.
Deyarli har bir kuzatilgan neytron yulduzning sirt harorati taxminan 600 000 °C ni tashkil qiladi va yangi paydo bo'lgan neytron yulduzlarida undan ham yuqori boʻlishi mumkin. Taqqoslash uchun, Quyosh yuzasidagi harorat oʻrtacha 5000 - 6000 °C atrofida.
Bundan tashqari, ularning magnit maydoni taxminan bir kvadrillion marta, tortishish kuchi esa Yernikidan 200 milliard marta kuchliroqdir. Biroq, ularning kuchli magnit maydonining sababi xanuzgacha sirligicha qolmoqda.
Neytron yulduzlari juda katta tezlik bilan aylanadi. Bir soniyada oʻz oʻqi atrofida bir necha yuz martalab aylanadi.
Yerdan 18 ming yorugʻlik yili uzoqligida joylashgan PSR J1748-2446ad pulsar yulduzi bir soniyada 716 marta aylanganligi aniqlangan. Baʼzi neytron yulduzlari soniyada ming martagacha aylanishi mumkin!
Neytron yulduzlari atrofida ham sayyoralar mavjud. Tahminlarga koʻra bu sayyoralar neytron yulduzlarining oʻzlari bilan bir vaqtda paydo boʻlgan yoki neytron yulduzlari ularni gravitatsion kuch taʼsirida tortib olib atrofida aylanishga majbur qilgan.
Koinotda kam xollarda neytron yulduzi juft xolda uchraydi. Juft neytron yulduzlari bir biriga gravitatsion taʼsir koʻrsatib oxir oqibatda ular toʻqnashadi. 2017-yilning 17-avgustida butun dunyo boʻylab 70 dan ortiq observatoriyalarning teleskoplari shu jumladan Xabbl ham koinotning bir nuqtasiga qaratildi. Shu kuni astronomlar ikkita neytron yulduzining toʻqnashuviga guvoh boʻlishdi. Ikki neytron yulduzining toʻqnashishi natijasida eng ogʻir kimyoviy unsurlar vujudga keladi. Misol uchun ayollarimiz uchun sevimli boʻlgan tillo taqinchoqlar asosini tashkil qiluvchi oltin bundan milliard yillar avval neytron yulduzlarining oʻzaro toʻqnashishi natijasida paydo boʻlgan.
Neytron yulduzlari juda kichik boʻlganigi uchun ularni koinotda payqash juda mushkul boz ustiga ular deyarli oʻzlaridan yorugʻlik taratishmaydi. Hozirgi kunda fanga 2 mingdan ortiq neytron yulduzlari maʼlum. Olimlarning fikricha birgina Somon yoʻlining oʻzida millirdga yaqin neytron yulduzlari boʻlishi mumkin!
Insoniyat uchun neytron yulduzlarining koʻplab xususiyatlari jumboqligicha qolmoqda?
Zero neytron yulduzlari koinotdagi eng sirli jismlardan biridir.
Insoniyat koinotdagi bir jumboqqa yechim topishga intilarkan uning ortidan yana oʻnlab yuzlab jumboqlar tugʻilaveradi.
Bu jumboqlarning tagiga yetishga esa odamzotning ilm zakovati ojizlik qilmoqda.
https://youtu.be/ZIchvq39Dzw