Shimoliy yogʻdusi yohud qutb yogʻdusi sayyoramizda kuzatiladigan eng goʻzal tabiat hodisalaridan biridir.
Aslida yog‘dularni faqat shimolda emas, janubiy qutbda ham kuzatish mumkin. Shuning uchun hodisani qutb yog‘dulari deb atash to‘g‘riroq bo‘ladi. Oʻzida shunday goʻzal manzaralarni aks etuvchi yogʻdular qanday paydo boʻladi? Uning zamirida nimalar yotadi? Ushbu dasturimizda bu haqida bilib olishingiz mumkin!
Oʻtmish zamonlarda insonlar qutb yogʻdularini ilohiy hodisa deb hisoblashgan. Ularning nazdida bu yogʻdular o‘liklar dunyosining tiriklarga berayotgan xabari boʻlgan. Ya'ni yogʻdular epidemiya va urushlar boshlanishidan avval tabiatning insoniyatga beradigan ogohlantirishi deb qaralgan.
Qutb yog‘dusi – ming yillar davomida odamlarni hayratga solgan. U ilk marta 30 ming avvalgi kromanon g‘or tasvirlarida aks ettirilgan. Bu hodisa haqidagi ilk yozuvlar esa miloddan avvalgi 2600 yil qadimgi Xitoy manbalarida uchraydi.
Qadimgi Rimliklar shimol yogʻdusini tong maʼbudasi, sharafiga Avrora deb atashgan. Qadimgi yunonlar borealis - deyishgan boʻlsa Janubiy yarimsharliklar aurora australis deb atashgan.
Oʻrta asrlarda insonlar qutb yogʻdusini - Quyosh chiqishi oldi yoki botganidan soʻng Yer atmosferasida tushadigan Quyosh nuri deb hisoblashgan. 18 asrga kelib Quyosh dogʻlarini oʻrganish chogʻida qutb yogʻdulari Quyoshdagi dogʻlarga aloqador ekanligini aniqlandi.
Qutb yogʻdusi — atmosferaning yuqori siyrak qatlamida hosil boʻladigan yorugʻlanish.
Qutb yog‘dusi – yomg‘ir, tuman, qor singari tabiat hodisalaridan biri bo‘lib, tabiat kuchlarining muayyan harakati asosida sodir bo‘ladi.
Ilm-fan taraqqiyoti va texnologiyaning rivojlanishi insonlar tabiat hodisalarini toʻgʻri anglab yetishiga zamin yaratdi.
Yerning magnit maydoni Yerni ikki tomonidan yoy shaklida oʻrab turadi. Qutblarda Yer magnit maydonining chegaralari Atmosferaga juda yaqin joylashgan. Soddaroq qilib aytganda Yerning magnit maydoni qutblarda Yerning boshqa qismlariga nisbatan zaifroq. Kompostlar doim qutblarni koʻrsatishining sababi ham shunda.
Quyosh oʻzidan koinot boʻylab elektr bilan zaryadlangan zarralar oqimini taratadi. Bu oqim fanda Quyosh shamoli deb ataladi. Quyosh shamoli bilan kelayotgan elektronlar va protonlardan iborat plazma Yerning magnitosfera qatlamiga urilganida, ular magnit yoylari bo‘ylab Yerning qutblari tomonga harakatlanadi. Qutblarda magnit yoylar atmosferaga juda yaqin joylashgani uchun Quyosh zarrachalari atmosferadagi kislorod, azot va boshqa gazlarga uriladi. To‘qnashuvlar natijasida gaz atomlaridan katta miqdordagi energiya yorug‘lik ko‘rinishida otilib chiqadi va biz shimol yogʻdusi deb ataydigan go‘zal manzarani namoyon qiladi.
Quyoshdan kelayotgan zarralar oqimi Yer atmosferasining yuqori qatlamlarida yer yuzasidan 80 kilometrdan to 1000 kilometrgacha bolgan balandlikda havo atomlari va molekulalari bilan sekundiga 400 km tezlik bilan toʻqnashadi va ular sariq, qizil va toʻq-sariq ranglarda nur sochadi. Qutb yogdusi ana shu yoʻsinda hosil boʻladi. Shu oʻrinda bir savol tugʻilishi tabiiy - nima sababdan shunday ajoyib manzara odatda faqat Yerning Shimoliy hamda Janubiy qutblari yaqindagina sodir boʻladi? Gap shundaki, butun Yer shari ulkan magnitdan iborat. Har qanday magnitda boʻlganidek, uning ham ikkita qutbi bor. Elektr bilan zaryadlangan quyosh zarralari bizning sayyoramizga yetib kelganida ular Yerning magnit kuchlari tasirida Shimoliy va Janubiy magnit qutblariga og'adi, natijada bu hududlarda qutb yogdusi vujudga keladi.
Qutb yog‘dusi aynan qaysi paytda hosil bo‘lishini oldindan aytish qiyin, chunki bu quyosh faolligidan kelib chiqqan holda sodir bo‘ladi.Olimlarning taxminiy hisob-kitoblariga ko‘ra, kuzgi va bahorgi teng kunlik oralig‘i – 21 sentyabrdan 21 martga qadar shimol yog‘dusi kuzatiladigan mavsum sanaladi. Yaʼni qanchalik erta kun botsa yogʻdularni kuzatish imkoniyati shunchalik koʻp boʻladi.
Qutb yogʻdusining davomiyligi 10 daqiqadan ikki kungacha davom etishi mumkin. Yogʻduning qanchalik uzoq boʻlishi Quyoshdagi chaqnash kuchiga bogʻliq. Qutb yog‘dusi qutbning oʻzida emas qutb atrofida 67-70 darajadagi kengliklarda yaxshi koʻrinadi. Shimoliy yarim sharda bunday hududlarga Alyaskadan Skandinaviya yarimoroligacha bo‘lgan joylar kiradi. Finlyandiya va Norvegiya shimol yog‘dusi kuzatiladigan eng faol hudud hisoblanadi – bu yerda har to‘rt kechaning uchtasida qutb yog‘dusini tomosha qilish mumkin.
Qiziqarli jihati, qutb yog‘dusini kuzatganlar uning ovozi borligini ta'kidlashadi. Diqqat bilan quloq solganda yog‘du taralayotgan chog‘da shitirlash va darz ketish tovushlariga o‘xshash ovozni ilg‘ash mumkinligi aytiladi.
Quyosh toʻfonlarining zarralari atmosferamiz molekulalari bilan toʻqnashganida turli molekulalar turli ranglarni namoyon qiladi. Misol uchun kislorod yashil va sariq ranglarni azot siyohrang, qizil va koʻk ranglarni namoyon etadi.
Qutb yogʻdulari infraqizil, ultrabinafsha va hatto rentgen nurlanishlarini ham yuzaga keltiradi. Lekin ultrabinafsha va rentgen spektrdagi toʻlqinlar atmosferada yutilib ketadi, shuning uchun ularni faqat koinotdan kuzatish mumkin.
Koʻpchilik xalqlar qutb yogʻdusini yaxshilik emas yovuzlikdan darak deb hisoblaganlar.
Finlyandiyada shimol yog‘dusi – «olovli tulkilar», Shotlandiyada – farishta, Norvegiyada esa – yaxshi baliq ovidan darak beruvchi hodisa hisoblanadi. Ayrim xalqlar uchun ular tungi osmonda raqsga tushuvchi hayvonlarning ruhlari sanaladi.