Assalomu alaykum qadrli muxlis! Sayyoramiz Yerda nima sababdan yil fasllari almashinadi? Bunga hech qiziqib koʻrganmisiz? Nima uchun fasllar ketma-ketligi doim bir xilda? Bu ketma-ketlik sira oʻzgarmaydi? Keling ushbu dasturimizda bu haqida bilib olamiz!
Yerni Quyosh atrofida aylanishini yaxshi bilamiz. Yer bir vaqtning oʻzida ham Quyosh atrofida ham oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Yerning Quyosh atrofida aylanishi Yerning yillik harakati deyilsa, oʻz oʻqi atrofida aylanishi sutkalik harakati deyiladi. Kun va tunning bir martadan almashinuvini sutka deb ataymiz! Bir sutka 24 soatga teng. Yerning Quyosh atrofidagi yillik harakat yo ‘li fanda Yerning orbitasi deb ataladi. Yer orbitasining uzunligi salkam 1 milliard kilometr atrofida. Yer bu orbita boʻylab sekundiga 29,8 km tezlikda harakatlanadi. Bu tezlik artilleriya o‘qining uchish tezligidan o‘n baravar katta. Yer shunday tezlik bilan ham Quyosh atrofini 365 kun-u 6 soatda toʻliq bir aylanib chiqadi. Bu sanani biz yil deb ataymiz.
Yer Quyosh atrofida aylanayotgan orbita tekisligiga nisbatan oʻz oʻqi atrofida 23° ga egilgan xolda aylanadi. Aynan Yerning oʻz oʻqi atrofida 23 ° ga ogʻgan xolda aylanishi sabab sayyoramizda yil fasllari almashinadi.
Yer Quyosh atrofida aylanarkan Yerning 23° ga ogʻgan xolati butun yil davomida oʻzgarmaydi. Shu sababdan Yerning turli mintaqalarida Quyosh nuri tushishi yil davomida turlicha boʻladi. Bu esa mintaqalarda kunlarning isib sovishiga va iqlimning oʻzgarib turishiga sabab boʻladi.
Yerning qoq markazidan Yerni shimoliy va janubiy yarim sharga ajratib turuvchi faraziy chiziq oʻtgan. Bu chiziqni ekvator deb ataymiz. Ekvatordan shimoldagi yil fasllari bilan janubdagi yil fasllari bir-birlaridan farq qiladi: misol uchun shimoliy yarimsharda yoz bo‘lganda janubiy yarimsharda qish, shimoliy yarimsharda bahor bo‘lganda janubiy yarimsharda kuz fasli kuzatiladi. Iyun-iyul oylarida Quyosh nuri shimoliy yarim sharga koʻproq tushadi, ya'ni Yer koʻproq shimol tomoni bilan Quyoshga qarab turadi. Bu vaqtda shimoliy yarim sharda yoz fasli, janubda qish fasli kuzatiladi.
Iyun oyida Quyosh shimoliy qutb atrofini kechasiyu kunduzi yoritsa, janubiy qutb atrofiga Quyosh nuri mutlaqo tushmaydi. Dekabr oyida esa aksincha janubiy qutb atrofida Quyosh kechayu kunduz nur sochadi shimoliy qutb atrofida Quyosh nuri umuman tushmaydi.
Iyun oylarida shimoliy yarim sharda Quyosh nuri ufqdan ancha baland koʻtariladi, kunlar uzun boʻladi. Misol uchun Toshkentda kunning uzunligi 15 soat, Moskvada 17,5 soat, Sankt-Peterburgda 18,5 soatga teng boʻladi. 22 iyunda shimoliy yarim sharda eng uzun kun kuzatilib undan soʻng kunlar asta sekinlik bilan qisqarib boradi. 23-sentyabrga kelib kun davomiyligi shimolda ham janubda ham bir xil boʻladi. Ya'ni bu vaqtda Quyosh shimoliy yarim sharni ham janubiy yarim sharni ham bir xilda yoritadi.
Ammo bu vaqtda ikkala yarim sharda ham bir xil fasl kuzatilmaydi. Sababi shimolda kunlar asta sekinlik bilan sovib, janubiy yarim sharda esa kunlar asta sekinlik bilan isib tabiat ham unga moslashib borayotgan boʻladi. Shuning uchun ham shimolda kuz fasli janubda esa bahor fasli kuzatiladi.
Dekabr oyida sayyoramizning janubiy yarimshari Quyoshga qaragan bo‘ladi, shuning uchun janubiy yarimshar shimoliy yarimsharga nisbatan Quyoshdan ko‘proq yorug‘lik va issiqlik oladi. Demak, dekabrda janubiy yarimsharda yoz boshlanib, kunlar uzun, tunlar qisqa bo‘ladi; ayni vaqtda shimoliy yarimsharda qish kiradi va kunlar qisqa, tunlar uzun bo‘ladi. 21-dekabrda shimoliy yarim sharda eng eng kun kuzatiladi. Chunonchi Toshkentda kunning uzunligi 9 soatni, Moskvada 6,5 soatni, Sankt-Peterburgda 5,5 soatni tashkil etadi. Dekabr oyida Quyosh shimoliy yarim sharda ufqdan unchalik baland koʻtarilmaydi. Qish oylarida Quyosh ufqdan Toshkentda 25,5° dan Moskvada esa 11° dan balandga koʻtarilmaydi. 21- dekabrdan shimoliy yarim sharda kun yana asta sekinlik bilan uzayib boradi 21-mart sanasiga kelib Yer Quyoshga nisbatan 23- sentyabrdagi xolatini egallaydi. Yaʼni har ikkala yarim sharda Quyosh nuri bir tushadi.
Biroq 21-martda Yer sharida yil fasllarining taqsimlanishi jihatidan 23-sentyabrdagidan farq qiladi. 21-martda shimoliy yarimsharda bahor, janubiy yarimsharda kuz bo‘ladi. 21-martdan kunlar uzayib,tunlar qisqarib boradi. Tabiat esa oʻygʻona boshlaydi. Quyoshning ertalab chiqishidan kechqurun botishigacha bosib o‘tadigan yo‘li uzayib boradi, bu uzayish 22-iyungacha davom etadi.
Yer ekvatoridan shimoliy va janubga qarab 23,30° gacha boʻlgan kengliklarda Quyosh nuri yil davomida bir xilda tushib turadi.
Demak, bu kengliklar oralig‘ida yil fasllari biz yuqorida takidlaganimizdek almashinib turmaydi, balki doimo yoz issiq bo‘ladi, ekvatorga yaqin joylarda kun bilan tunning uzunligi yil bo‘yi bir-biriga teng bo‘ladi.
Demak, Yerning o‘qi Quyosh atrofidagi aylanish yo‘liga, ya'ni orbita tekisligiga nisbatan og‘ishganligi natijasida zaminimizda yil fasllari almashinadi. Quyosh atrofidagi yillik harakatning turli davrlarida Yer yuzasining yoritilishi va isitilishidagi farqlar ham shundan kelib chiqadi. Agar sayyorimiz oʻz oʻqi atrofida ogʻishmasdan harakatlanganida biz bahor kuzdek fasllarni sira koʻrmagan boʻlar edik.
Bizning diyorimiz Oʻzbekiston subtropik va moʻtadil iqlim mintaqalarida joylashgan va bu kengliklarda yil fasllari biz yuqorida koʻrib oʻtganimizdek bir zaylda almashinib turadi.