Amerikalik astronavtlarning Oyga qoʻnishi odamzodning eng katta yutugʻlaridan biri sifatida tarixda qoldi. Ammo Amerika bu parvozlar uchun katta miqdordagi pullarni sarf etdi. Bu esa Amerika aholisining koʻplab noroziligiga sabab boʻldi. Saturn-5 raketalarning har bir parvozi oʻrtacha milliard dollarga tushgan. AQSh Saturn-5 ni oʻrnini bosadigan lekin koinotga bir emas koʻp martalab qayta parvoz qila oladigan kosmik kemalar ustida ish olib bordi va shu tariqa "shuttle" deb ataluvchi koʻp martalik kosmik kemalar dunyoga keldi.
Amerikaliklarda koʻp martalik kosmik kemalarni yaratish rejasi Apollon parvozlaridan ham oldin mavjud edi, biroq bu kemani yasashga 70-chi yillarning ikkinchi yarmida kirishildi. NASAning "Space Shuttle" dasturi mohiyatan o‘ta qimmat bo‘lgan bir martalik kosmik kemalar parvozini tannarx jihatdan keskin arzonlashtirishni maqsad qilgan edi. "Space Shuttle" dasturi boʻyicha shattllarning asosiy vazifasi bir martalik eltuvchi raketalar oʻrniga koinotga fazo apparatlarini, fazogirlarni va yuklarni olib chiqish soʻngra Yerga qayta qoʻnish boʻlgan. Shattllar kosmik markaz operatorlari koʻmagida fazogirlar tomonidan boshqarilgan. Shattllar yarim raketa yarim fazo kemasi, oddiygina qilib aytganda shattlarni kosmolyot deb atash mumkin. Shattl odamzod tayyorlagan texnologiyalar ichidagi eng murakkab tehnika vositasidan biri deb eʼtirof etilgan.
Shattllar koinotga chiqishi uchun koʻp miqdorda yonilgʻi kerak boʻlgan, koʻp miqdorda yonilgʻi esa shattllar vaznini ortishi olib kelardi. Oʻz navbatida ortiqcha vazn shattllarni koinotda harakatlanishi va Yerga qoʻnishida koʻplab muammolarni tugʻdirardi. Shu sababli muhandislar Shattl va uning asosiy yonilgʻisini ajratishib, yonilgʻini shattlning oʻzidan ikki barobar katta bakka joylab uni shattlning tag qismiga oʻrnatishgan. Bu bak suyuq vodorod va kislorod bilan toʻldirilgan. Shattllar 113-115 km balandlikka koʻtarilguncha bu bakdagi yonilgʻidan foydalangan.
Shattllar keraklicha balandlikka koʻtarilgach bu baklardan xalos etilgan. Ammo shattl bu ulkan bak bilan koinotga uchishi uchun dvigatellar sonini oshirish yoki ulkan dvigatel oʻrnatish talab etilgan, bu esa shattlning vazni yanada ortishiga olib kelardi. Bu muammoni esa bakning yon qismiga ikkita qattiq yonilgʻili tezlatgichlar oʻrnatish bilan xal etishgan. Tezlatgichlar vazivasini bajarib boʻlganidan soʻng okeanga tushirilgan va ulardan keyingi parvozlarda yana foydalanilgan.
NASA "Space Shuttle" dasturi doirasida jami 8 ta shattlni barpo etgan. Ulardan 2 tasi shunchaki ko‘rgazma namunasi sifatida qoldirilgan va yana bittasi – Enterprise shattli esa sinov parvozlarini atmosferaning yuqori qatlamlarida amalga oshirgan xolos. Ya’ni u orbitaga umuman chiqmagan. NASAning qolgan 5 ta shattli 1981-2011 yillar mobaynida mazkur Space Shuttle dasturi doirasida umumiy hisobda 135 marotaba koinotga parvozlarni amalga oshirdi. Shulardan 133 ta parvoz muvaffaqiyatli yakunlangan. Dasturga muvofiq shattllar yiliga 24 marta koinotga uchurilishi va har bitta shattl dastur davomida 100 martadan oshiq parvoz qilishi koʻzda tutilgan. Ammo bironta Shattl 39 martadan koʻp parvoz qila olmadi.
Quyida esa NASAning ushbu 5 ta shattlari haqida soʻz yuritamiz.
Enterprise (OV-101) - birinchi ishlab chiqarilgan sinov shattli. U yer va atmosfera sinovlarini o'tkazish, shuningdek, uchirish va qoʻnish maydonchalarida tayyorgarlik ishlarini bajarish uchun ishlatilgan. Bu shattl boʻlgʻusi barpo qilinagajak shattlar uchun deboncha vazifasini oʻtagan. Enterprise 1974 yilda ishlab chiqarilib. Sinov amaliyotini 1977 yilda boshlangan. U Boeng-747 samolyotida samoga olib chiqilib atmosferada uchirilgan. Enterprise nomi "Star Trek" teleseriali tomoshabinlarining ko'plab iltimoslari tufayli tanlangan. Dastlab u Amerika Konstitutsiyasining ikki yuz yilligi sharafiga "Constitution" deb nomlanishi kerak edi. - Enterprise hozirda Nyu-Yorkdagi dengiz va aerokosmik muzeyida saqlanmoqda.
Columbia (OV-102) – tom maʼnodagi birinchi shattl, koinotga parvoz qilgan birinchi koʻp martalik kosmik kema. Columbia shattli 1975-1979 yillar oraligʻida ishlab chiqarilgan. Birinchi fazogir Yuriy Gagarin parvozining 20-yilligi munosabati bilan Columbia oʻzining koinotga birinchi parvozini 1981 yilning 12-aprelida amalga oshirdi. Columbia yordamida asosan ilmiy laboratoriya va xarbiy yoʻnalishdagi sunʼiy yoʻldoshlar orbitaga olib chiqildi.1999 yili Columbia rentgen nurlari teleskopi "Chandra"ni koinotga olib chiqdi. 2003 yilning yanvarida amalga oshirilgan parvoz Columbia shattlining halokati bilan yakunlandi. 2003 yilning 1-fevralida Yerga qaytish vaqtida Yerning qalin atmosferasiga kirish chogʻida Columbia yonib ketdi va 7 nafar kema ekipaji halok boʻldi. Jami boʻlib Columbia 28 marta parvoz qilgan. Koinotda 201 million km masofani uchib oʻtdi.
Challenger (OV-099) 1982 yili foydalanishga topshirilgan boʻlib, ilk orbital parvozini 1983 yilning aprelida amalga oshirgan. NASA Chellenjer shattli yordamida bir qator tarixiy yutuqlarni qo‘lga kiritgan, chunonchi, aynan Chellenjer parvozida birinchi marta shattldan turib ochiq fazoga chiqilgan, kosmonavtika tarixida birinchi marta bir parvozda 8 ta faozgir koinotga uchirilgan. Buni Chellenjerdan keyin hech qaysi fazo kemasi takrorlay olmadi. Qolaversa, Chellenjer qator sun’iy yo‘ldoshlarni orbitaga olib chiqqan va Chellenjer vositasida orbitada muhim ilmiy tajribalar ham o‘tkazilgan. Chellenjer jami 10 marta koinotga parvoz qilgan va o‘sha o‘ninchi parvoz halokat bilan yakunlangan. 1986-yil 28-yanvarda amalga oshirilgan parvozning 73-soniyasida bortidagi 7 nafar ekipaji bilan birgalikda portlab ketdi. Chellenjerning falokati shattllar faoliyatini ikki yilga cheklanishiga olib keldi.
Discovery (OV-103)- NASAning uchinchi shattli. U NASAga 1982 yilning noyabrida topshirilgan. Discovery shattli yordamida 1990 yilning aprelida afsonaviy Xabbl teleskopi orbitaga olib chiqilgan. Discovery eng koʻp parvoz qilgan shattl sanaladi u 39 marta koinotga safar uyishtirgan. U jami boʻlib 238 million km masofani uchib oʻtgan. Discoveryning koinotda oʻtkazgan umumiy vaqti 365,5 kunga teng. Hozirda u Vashingtondagi Smitson institutining Milliy aviatsiya va kosmonavtika muzeyida saqlanmoqda.
Atlantis (OV-104) - tartib raqami boʻyicha NASAning toʻrtinchi shattli. U 1985 yilning aprelida foydalanishga topshirilgan. Atlantis jami 33 marta parvoz qilgan. Shattllarning eng soʻnggi parvozini ham 2011 yili Atlantis amalga oshirgan. Atlantis yordamida "Magellan" va "Galileo" zondlari koinotga olib chiqilgan. Xalqaro kosmik stansiyasining yigʻilishida va unga fazogirlarni eltishda Atlantisning xizmatlari beqiyos. Atlantis Rossiyaning "Mir" kosmik stansiyasiga ham yetti marta tashrif buyurgan. Shuningdek koʻplab xarbiy va ilmiy sunʼiy yoʻldoshlarni orbitaga olib chiqilishida Atlantis xizmat qilgan.
Endeavour (OV-105) - NASAning beshinchi shattli. Endeavour falokatga uchragan Chellenjer shattliga oʻrinbosar sifatida ishlab chiqarilgan. Endeavour shattli 1987-1991 yillar oraligʻida yigʻilgan. Endeavour birinchi parvozini 1992-yil 7-mayda amalga oshirdi. 1993 yilda Endeavour bortida Xabbl kosmik teleskopiga xizmat ko'rsatish uchun birinchi ekspeditsiya fazoga uchirildi. 1998 yilning dekabr oyida Endeavour XKS uchun birinchi Amerika moduli Yunitini yetkazib berdi. Endeavour 25 marta koinotga parvoz qildi. Uning asosiy parvozlari XKS ga boʻldi. Shuningdek bir qator davlatlarning sunʼiy yoʻldoshlarini orbitaga olib chiqdi ayrimlarini esa Yerga olib tushdi.
Bundan tashqari shattllarning "Pathfinder" va "Independence" nomli maketlari ham tayyorlangan. Bu ikki maketning ichki tuzilishi haqiqiy shattllar keskin farq qilgan, ammo tashqi qiyofasi oʻlchamlari va hajmi haqiqiysi bilan bir xil boʻlgan.
Shattllar oʻzlarining 30 yillik faoliyati davomida 1,6 ming tonna foydali yukni koinotga olib chiqdi. Shattllar yordamida 355 ta fazogir koinotga parvoz qildi. Shattllar har parvozida 20-25 tonna foydali yukni va 7-8 tacha fazogirni koinotga olib chiqa olgan.
Aslida shattllar parvozlar tannarxini kamaytirish, bir fazo kemasidan qayta foydalanish maqsadida ishlab chiqarilgan edi. Shunday boʻlsa-da shattl parvozlarining narxi bir martalik fazo kemalar narxidan ancha qimmat edi. Qolaversa shattllar bilan roʻy bergan ikkita avariya shattllar faoliyatiga boʻlgan ishonchni kamaytirib yubordi. Avval boshda Space Shuttle dasturining umumiy qiymati 7,5 milliard dollarga baholangan eng soʻnggida bu qiymat 196 milliard dollarga yetdi. Shattlning har bir parvozi AQSH hukumatiga 450 million dollarga tushgan. Buni Rossiyaning bir martalik Soyuv kemalari bilan solishtirganda Soyuzning har bir parvozi 60 million dollar tushadi. Shu sababdan AQSH Space Shuttle dasturidan voz kechishni va koinotga yuk va fazogirlarni olib chiqishda Rossiyaning Soyuz kemalaridan foydalanishni maʼqul deb topdi.
Hozirgi kunda xalqaro kosmik stansiyasiga qilinayotgan parvozlarda Rossiyaning Soyuv va SpaceX ning dragon kemalaridan foydalanilmoqda. Shattllar esa AQSh muzeylarida saqlanmoqda.