Муаллиф: Нуриддин ИСМОИЛОВ (Иккинчи қисм)
Ниҳоят, Анна кўринди. У мен томонга бир қур назар солди-да, машинасига ўтирди.
— Жа, қолиб кетдинг? — дедим уйга борганимиздан кейин.
— Рашк қилаяпсанми? — дея кулди Анна.
— Бунинг нима алоқаси бор?.. Иш мени кўпроқ қизиқтиради.
— Ёлғон гапирма. Мен ёшгина қизча эмасман... Бугун кечга Макс мени ресторанга таклиф қилди. Насиб қилса, бугуноқ ҳамма масалани ҳал қиламиз, — деб Анна бўйнимдан қучоқлади. Кейин:
— Сен ҳамма синовларимдан ўтгансан, фақат рашк қилма. Тушунаман сени. Ҳатто ҳаётингда биринчи аёл мен бўлганимдан хурсандман. Биринчи бўлиш лаззатини ҳеч англаб етганмисан?.. Бўпти, ортиқча валдираганимиз етар. Сен мени бошқа рашк қилма. Ишимизга тўғри келмайди, — деди.
Кечқурун Анна одамнинг ҳиссиётини қўзғайдиган даражада кийиниб, менга бироз жилмайиб қараб турди-да, йўлга отланди. Албатта, мен ҳам унинг ортидан кузатиб кетдим. Йўл-йўлакай газета сотиб олдим. Ҳартугул газета ўрни келганда яширинишда асқотади. Бунинг устига, немислар жуда ўқийдиган халқ экан. Бир неча бор уларнинг емакхоналарда газета ўқиб ўтиришганини кўрганман. Нега шунақа, ҳайронман. Ёки газеталари одамнинг ақлини шоширадиган даражасида зўрми, ё буларнинг бошқа қиладиган иши йўқми?.. Ишқилиб, бу ёғига ақлим етмайди.
Биринчи қисм: Ўлимга маҳкум қилинганлар (1 қисмни ўқиш)
Ресторанга Аннадан бироз кейин кирдим. Бу пайтда Анна Макснинг ёнидаги столда ўтирарди. Мен имкон қадар уларга қарамасликка ҳаракат қилдим. Максни «ҳид»лантириб қўйишдан чўчидим.
Аввалига Макс билан Анна озгина у ёқ-бу ёқдан гаплашиб туришган бўлишди-да, сўнг ишқий мавзуга ўтиб кетишди.
Аввалига уларнинг гаплари менга қизиқ туйилди. Кейин зерика бошладим. Ҳатто костюмимга ўрнатилган алоқа воситасини ўчириб қўйсаммикин, деган фикрга ҳам бордим. Зерикканимдан газетани варақладим. Падарингга лаънат, келиб-келиб яланғоч қизларнинг сурати билан тўла газетани сотиб олибман. Албатта, бошқа пайт бу газетани миридан сиригача ўқиб чиққан бўлардим. Ҳарқалай, менинг ёшимдагилар учун қизиқ-да! Лекин ҳозир вазият бошқа. Бунинг устига, анави иккаласи фақат шу ҳақда гаплашавериб, зериктириб юборишди.
— Мен сизни меҳмонга чақираман, — деб қолди бир маҳал Макс.
— Нега бунча тез? — сўради Анна.
— Ўйлайманки, бир-биримизни яхши тушуниб турибмиз.
— Сиз ҳақсиз, — дея иқрор бўлди Анна.
Улар ўринларидан туришди. Мен бирдан стол устидаги газетага термилдим. Ёнгинамда оёқ товуши эшитилди. Назаримда, Макс менга қараб қўйгандай бўлди. Ниҳоят, эшик очилиб ёпилди. Мен бироз кутдим, чунки Макснинг айғоқчилари бўлиши эҳтимоли ҳам бор эди. Айни пайтда мен бу ерда узоқроқ қололмасдим. Шу боис, ресторандагиларга бир-бир қараб чиқдим. Ҳеч ким менда шубҳа уйғотмади. Секин ўрнимдан туриб, эшик томон йўналдим.
Ташқарида мен кузатаётган одамлар такси тўхтатишиб, энди машинага ўтиришаётган экан. Дарҳол мен ҳам йўл ёқасига чиқдим. Бахтимга дарров такси келиб тўхтади. Бироз юрганимиздан кейин ортимга ўгирилиб қарадим. Мен эрталаб кўрган қора “Мерс” изимиздан тушган эди. Англадимки, ишнинг пачаваси чиқди. Секингина Аннага “Сезиб қолишди”, дедим алоқа воситаси орқали. Бу пайтда у Максдан ҳозир Англияда аёллар асосан қанақа кийинишаётгани ҳақида сўраётган эди. Менинг хабаримни эшитгач, овози бироз ўзгарди.
Олдинда кетаётган машина негадир шаҳар ташқарисига қараб йўл олди. Бу мутлақо кутилмаган ҳолат эди. Чунки Макс шаҳар ташқарисига чиқиш тўғрисида Аннага ҳеч вақо демаганди. Кўнглимдан кечган гапни Анна сезди чоғи:
— Қаерга бораяпмиз? — дея Максдан сўради.
— Мен сенга сюрприз қилмоқчиман, — деди Макс кулиб. Унинг кулгиси бошқача — кинояли эди. Шу орада ёнимда машинани бошқариб бораётган ҳайдовчи менга ғалати қараб қўйди. Бирдан кўнглимда унга шубҳа уйғонди. “Демак, Анна иккаламиз ҳам қармоққа илиниш арафасидамиз”, деган фикр ўтди хаёлимдан.
Шаҳардан ташқарига чиққанимиздан кейин биринчи дуч келинган кўприк ёнида Анна ўтирган машина тўхтади.
— Нега тўхтадик? — дея сўраган Аннанинг саволи жавобсиз қолди. Унинг ўрнига:
— Хўш, ойимқиз, бир гаплашиб олсак-а, нима дедингиз? — деди Макс.
— Фақат гаплашиш учун машинани тўхтатиш шартмиди? — кулди Анна.
Шу пайт бизнинг машинамиз ҳам тўхтади. Мен гўё ўзимни ҳайрон қолган одамдай кўрсатиб ҳайдовчига қарашим билан у тўппонча ўқталди-да:
— Манзилингга етиб келдинг, йигитча, — деди хунук тиржайиб.
Мен ҳайдовчининг тўппончани ушлаб туришидан қурол ишлатишда малакаси анча сустлигини пайқадим. “Шу ҳолатингда мени қўлга олмоқчимисан?” дея унинг устидан ичимда кулдим. Айни лаҳзада ўзимни баттар ажабланган кўрсатиб:
— Нималар деяпсиз? Машинани ҳайданг! — дедим ўзимни саросимага тушган кўйга солиб.
— Ўзингни гўлликка солма, нима мақсадда юрганингни яхши биламиз. Билмаганимизни анави хонимчанг билан бирга айтиб берасан...
Ҳайдовчининг қолган гаплари бўғзида қолди, чаққон ҳаракат билан қўлидаги тўппончани олиб қўйдим-да, юрагига пичоқ санчдим. Бечора бир мартагина хириллади, холос. Кейин боши ёнига қийшайиб қолди. Мен унинг кўкрагидан пичоқни суғуриб олмадим, чунки ҳаммаёқ қонга беланиб кетарди. Ниҳоят, бизни кузатиб келаётган “Мерс” мен ўтирган машинанинг орқасига келиб тўхтади. Мен ёнимдаги ҳайдовчининг мурдасини орқа ўриндиққа ошириб ташладим-да, ўзим ҳайдовчи томоннинг эшигини очдим. Кутганимдай, “Мерс”дан тўрт киши тушиб, биттаси мен томонга яқинлаша бошлаганди...
...Тезда костюмимнинг ички чўнтагидан овози чиқмайдиган тўппончамни олдим. Яқинлашиб келаётган душман пешонасидан ўқ еб, қулади, иккинчисини ҳам тинчитиш қийин бўлмади. Бироқ қолган иккитаси билан анча вақт бир-биримизга ўқ узишдик. Қарасам, ҳали-бери улар билан ҳисоб-китоб якунланадиганга ўхшамайди. Рақибларнинг гоҳ машина остидан, гоҳ орқа ойна томондан ўқ узаётганидан фойдаланиб, йўл четидаги қияликка думалаб тушдим-да, тез эмаклаб уларнинг орқа томонига ўтиб олдим. Бунга узоғи билан бир дақиқадан сал зиёдроқ вақт кетди. Ой ҳали чиқмаган, ҳаммаёқ қоп-қоронғи, фақат визиллаб учган ўқларнинг олов изи кўринарди... Душманлардан бири машина ичида жон берди. Иккинчиси эса, аввал эшикка суяниб бироз турди-да, сўнг шилқ этиб ерга қулади...
— Анна, аҳволинг қалай? — сўрадим мен ишни ниҳоялаганимдан сўнг.
— Зўр, келавер, — деди у. Мен тезда Анна ўтирган машинага етиб бордим. Ҳайдовчи машина эшигига осилган кўйи ўлиб ётар, Макс орқа ўриндиқда, унга Анна тўппонча ўқталиб турарди.
Биз кўприк остидан ўтиб ўрмон тарафга кетдик. Машинани шу ёққа ҳайдашимни Анна айтди. Мен “Макс билан ҳамма масалани ҳал қилиб олишим учун овлоқроқ жой керак”, деган фикрда эдим. Катта йўлдан ўрмонга борадиган кичик йўлга бурилиб, беш чақиримча юрганимиздан кейин, ертўлани эслатувчи кичкина уйча ёнида тўхтадик. Бу ерда шунақанги жой борлигидан Анна мени огоҳлантирмаганди. Таажжубланиб шеригимга қарадим.
— Ҳамма нарсани билиш учун вақт керак, — деди у кулиб.
Максни ярим соатча сўроқ қилдик. У кару гунгга айланган, ҳеч нарсани эшитмас, биронта ҳам саволга жавоб бермасди. Охири менинг сабрим етмади. Башарасига мушт туширдим. У орқасига қулади. Ёқасидан ушлаб ўзимга қаратдим-да, яна бир мушт туширмоқчи бўлганимда:
— Шошмай тур, — деган хаста овози чиқди. Кўнглимда умид пайдо бўлди.
— Хўш, айтасанми, ким сени бу ерга нима учун юборганини? — дедим унга еб қўйгудек тикилиб.
— Менинг қизим бор, беш ёшда. Мени жудаям яхши кўради, — деди Макс йиғламоқдан бери бўлиб. Мен унинг ёқасидан ушлаган кўйи тикилиб қолдим. Кўз олдимга синглим — Фароғат келди. Уям ҳозир беш ёшга кирди. Ҳар гал уйга келсам: “Эшак бўлинг, эшак бўлинг, мен минаман. Устингизга ўт ортиб келаман”, дерди беғубор кўзлари чақнаб. Овози бирам ширали, қилиқлари ўзига бирам ярашадики, одамнинг кўнгли очилиб кетади.
— Жуда яхши! Қизинг бўлса, биз сўраган нарсаларнинг ҳаммасига жавоб бер. Кейин сени қўйиб юборамиз, борасан ўша сени жонидан ортиқ яхши кўрадиган қизингнинг олдига, — деди Анна менинг ёнимга келиб майин овозда.
— Мени ўлдиришади, агар сизларга маълумотларни айтсам. Кейин қизим бир умр мени кўролмайди, — зорланарди Макс.
— Билсанг, мен ҳам бировнинг суюкли қизиман, лекин сен боя ўлдиришга ҳам тайёр эдинг-ку мени, буни нега ўйламадинг? — деди-да Анна унинг қорнига тепиб юборди. Кутилмаган зарбдан Макс букчайиб қолди.
Уни яна анча вақт калтаклашимизга тўғри келди. Ниҳоят, Макс жони кўзига ширин кўриниб, бор маълумотларни айтиб берди.
Албатта, уни тирик қолдириш мумкин эмас эди. Бироқ ҳимоясиз одамни ўлдириш ҳам инсофга тўғри келмайди. Шу боис, Макснинг тўппончасини ўзига шундай тўғрилаб кетдикки, у қимирлаши билан кўкрагидан ўқ ерди. Ертўладан йигирма қадамлар узоқлаганимиздан сўнг тўппончанинг овози янгради. “Жойинг жаннатдан бўлсин”, деб қўйдим мен ичимда.
Машинани шаҳарга кираверишда қолдириб, такси тўхтатдик-да, уйимизгача етиб олдик. Ўша куни Анна иккаламиз пешингача ухлабмиз. Уйқудан уйғонганимдан кейин бошим қаттиқ оғриди. Бунинг устига, тундаги воқеалар ёдимга тушиб, кўнглим айниди. Анна менинг аҳволимни тушунди шекилли, қадаҳга тўлдириб ароқ берди.
— Ичиб ол, фойдаси тегади. Ўзи биринчи марта доим шундай бўлади. Кейингиларида уйқудан уйғонсанг, қушдай енгил бўласан, — деди.
Мен кўзимни чирт юмиб, Анна узатган “дори”ни ичиб юбордим. Бошимнинг оғриғи қолиб, кайфиятим кўтарилди. Кейин Анна мени уйда ёлғиз қолдириб, ўзи Максдан олинган маълумотни керакли жойга жўнатиш учун кетди. Мен унинг бу қилиғидан ҳайрон бўлдим. “Нега маълумот қаерга жўнатилишидан мен бехабар қолишим керак? Балки, “у ёқдаги” кўринмас одамлар менга ҳали ишонишмас. Балки, Анна қилинган ишларни ўз номига ёздирар... Қизиқ, Анна қаерда таҳсил олган, нега баъзи ишларни мендан яширинча амалга оширади? Ҳаммаёқ сир. Лекин ҳар қандай ҳолда ҳам, эҳтиёт бўлишим керак. Бекорга майор Батинков хайрлашаётиб: “Ҳар қадамда ўзларингдан бўлак ҳеч кимга ишонманглар”, демаган. Бунинг устига, кун сайин номаълум нарсалар кўпайиб бораяпти. Бундан ташқари, мени бировларнинг ишидан кўра ўзимнинг тақдирим кўпроқ қизиқтирарди. Ана Макс ҳам, унинг шериклари ҳам кимларнингдир хизмати деб ўлиб кетишди. Уларни энди ҳеч ким эсламайди. Эртага менинг бошимга ҳам ўша йигитларнинг куни тушмаслигига ҳеч ким кафолат беролмайди-ку. Ишқилиб, ўлигим бу ерларда қолиб кетмасин-да”.
Икки соатлардан кейин келган Анна негадир хафароқдай кўринди. Сабабини сўрасам, бошини бироз эгиб турди-да:
— Тепадагиларга қилган ишимиз ёқмади, — деди.
— Нега? — дедим мен ҳайрон бўлиб. — Ўлишимизга озгина қолди-ку!
— Топшириқни бажаришда қўполликка йўл қўйибмиз, имкониятдан тўғри фойдаланмабсизлар, дейишди. Умуман, уларнинг гапида жон бор, биз эҳтиёткорликни йўқотиб қўйганмиз. Бошқача йўл тутишимиз керак эди. Ҳамма нарсани ими-жимида ҳал қилиш учун қўшимча имкониятлар топмаганимиз, менимча, энг катта хатомиз бўлди.
Мен гарчи ишимизга берилган баҳодан жаҳлим чиққан бўлса-да, индамай қўяқолдим.
Уч кун бизга топшириқ берилмади. Шу уч кун ичида деярли қамалиб ўтирдик, фақат ҳар кунига бир марта егулик сотиб олиш учун дўконга чиқиб келдик, холос.
Зерикдим. Мафтункор, ширинсухан, ақлли Анна билан уч кун бир жойда ўтириш меъдамга тегди. Кўчаларни эмин-эркин айлангим келди. Бироқ шаҳарда юз берган қотилликдан кейин ҳамма жойда полициячилар изғиб қолишган. Бундай пайтда кўчага чиқиш бошни ўз ихтиёри билан сиртмоққа солишдай гап.
Ниҳоят тўртинчи кун бизга буйруқ келди. Унда Боннга бориб, у ердаги жосусимиз (Боннга Мекиладзе кетганди) ҳамкорлигида Ғарбий Германиянинг 235698-полкидан бизга қарши ишлаб чиқилган махсус режа жамланмасини ўмариб келиш зарурлиги кўрсатилганди. Мен хурсанд бўлиб кетдим. Ҳарқалай, Мекиладзе билан анча яқин эдик. Кўришиб келаман, деб умид қилдим.
Бироқ мени Боннда худди Аннага ўхшаган чиройли қиз кутиб олди. Йўл-йўлакай у билан гаплашиб кетдик. Мекиладзени сўрагандим, негадир ёвқараш қилди-да:
— Борганда кўрасан, — деди.
Улар яшайдиган жойга борсак, Мекиладзе кўрпа-тўшак қилиб ётиб олибди.
— Тинчликми? — дедим кўришиш учун унга қўлимни узатиб. — Бурга тепдими?
— Ҳа, бурганинг зўри, биттамас, беш-олтита... — деди чуқур сўлиш олиб. Кейин кўрсаткич бармоғини лабига босиб, “Тсс”, деди-да, кўзини қисиб қўйди.
Мен Мекиладзе билан Наташа (Мекиладзенинг шериги) чиқиб кетгунча у ёқ-бу ёқдан гаплашиб ўтирдим.
Наташа кетгач, Мекиладзе жонланди.
— Оғайни, бу ерда юришимиз менга кўпам ёқмаяпти. Бунинг устига, анави куни кечқурун Наташа билан айланиб юриб, қовун тушириб қўйдик. Ресторандан учтаси маст бўлиб чиқди-да, ёнимиздан ўтаётиб, Наташани туртиб юборишди. Мен: “Кўзингга қараб юрмайсанми?” дегандим, биттаси ташланиб қолса бўладими? Табиийки, «жойини солдим». Кейин шерикларининг ҳам жағларини силаб қўйишга тўғри келди. Бир пайт Наташа: “Қочдик, полиция!” деб қичқирди. Қочаётганимда ярамас полициячилар ўқ узиб қолишди. Биқинимдан яраландим. Лекин қўлга тушмадик. Қочишга улгурдик. Бу ёққа келганимиздан кейин, Наташадан балога қолдим. “Нима ишинг бор эди, мени туртиб ўтишгани билан? Кимлигингни унутиб қўйдингми? Қўлга тушганимизда нима бўларди...” деб анча вақт сайради. Аёллардан гап эшитиш ўлим билан тенг мен учун. Менимча, бу касаллик қонимда бўлса керак. Ўзиям тишимни тишимга босиб базўр чидадим... Наташанинг ўзи сайрагани етмагандай, юқорига ҳам маълумот бериб юборибди. Сабабини сўрасам, “Сен учун менинг ўлгим келгани йўқ”, дейди... Хуллас, оғайни, бу ёғи нима бўлишини билмайман. Балки мени “союз”га жўнатиб юборишар, балки “дисбат”га. Пешонага ёзилганини кўрамиз.
— Хафа бўлма, — дедим мен унинг кўнглини кўтаришга ҳаракат қилиб, — ҳеч ким сезмабди-ку жосусликларингни, ҳаммаси жойига тушиб кетади. Мана кўрасан, ҳали сенга қаҳрамонлик бериб юборишади.
Мекиладзе синиқ жилмайди. Афтидан, гапимдан қониқиш ҳосил қилмади.
— Яранг қандай, оғирмасми? — дедим мен унинг юзига тикилиб.
— Шунчаки ўқ ялаб ўтган, Наташанинг айтишича, бир ҳафталар ичида соғайиб кетаман...
Мекиладзенинг гапи чала қолди. Хонага Наташа кириб келди.
— Ўтирибсизларми ҳасратлашиб, — деди у кулиб. — Мен эса янгилик олиб келдим. Мекола, сен “союз”га кетадиган бўлдинг. Аввал даволанасан, кейин десант қисмида хизмат қиласан. Зўрми?
Наташанинг гапидан Мекиладзенинг афти бужмайиб кетди. Қўллари мушт бўлиб тугилди. Кейин кўзини юмди.
— Мекола, мен сени хафа қилмоқчи эмасдим. Қайтанга хурсанд бўласан, деб ўйлагандим, — деди қовоғи осилиб Наташа.
— Эй-й, шунга шунчами. Мен сенинг ўрнингда бўлганимда, жон-жон деб кетган бўлардим. Маззамасми, “саюз”да? Ҳеч нарсадан хавотир олмайсан, ўйнаб-кулиб хизмат қиласан! — дедим мен атай кулимсираб. Бироқ Мекиладзенинг ҳолати менинг гапларимдан кейин ҳам ўзгармади. У кўзини юмиб жим ётаверди.
Кечқурун мен берилган топшириққа доир маълумотларни Наташадан олдим-да, йўлга чиқдим. Борадиган жойим узоқ эмасди. Душман полки шундоққина шаҳар биқинида жойлашган. Бахтимга, ундан тахминан беш юз метрлар чамаси нарида емакхона бўлиб, туни билан ишларкан. Ярим кечагача шу ерда ўтириб кутдим. Одамларда шубҳа уйғотмаслик учун пиво ичдим. Рақсга тушаётган қизлар билан рақсга тушдим. Энг муҳими, кўз остимга олган ҳарбий қисмда хизмат қилаётган иккита йигит билан танишдим. Улар онда-сонда бу ерга келиб дилхушлик қилиб кетишаркан. Уларни ўлгудай ичирдим, азбаройи учиб қолишди, сўнг ўзимни мастликка cолиб, янги танишган “дўст”ларни кузатиб қўядиган бўлдим. Тунги ўн иккилардан ошганда биз емакхонадан чиқдик. Ҳамроҳларим бақириб-чақириб қўшиқ айтишарди. Юз қадамлар юриб, қоронғилик қўйнига шўнғиган жойимизда, “ўртоқ”ларимдан бирининг нариги дунёга кетишига кўмаклашиб юбордим. Хизматдоши сезмай ҳам қолди. Секингина бўғзига пичоқ тортдим-да, йўл четидаги ўт-ўлан орасига итариб юбордим. Яна бироз юрганимиздан кейин менинг ёрдамим билан оёғида зўрға турган Гюнтерни (иккинчисининг исми шундай эди) ерга ётқизиб қўйиб, нима сабабдан бу дунёдаги сафари эрта қариганини билмаган шеригининг ёнига бордим-да, кийимларини ечиб олиб, кийдим.
Гюнтер соқчиларга келганини айтганидан сўнг, дарвоза очилди. Қоровуллар уйқусираб туришган экан, менинг бегоналигимни сезишмади. Мен ишим осон кечаётганидан хурсанд эдим. Ичкарига кирганимиздан кейин Гюнтер менга штаб қаердалигини кўрсатиб, яна бир мушкулимни осон қилди.
Ишим енгил кечаётганидан хурсанд эдим-у, лекин кўнглим хотиржам эмасди. Нимадир содир бўлади-ю, қўлга тушиб қоламан, деб ўйлардим. Штабга кираверишда уйқусираб ўтирган соқчининг ҳам куни битди.
Қўлимдаги лазер нури тарқатадиган фонар ёрдамида қисм командири хонасининг тит-питини чиқариб ташладим, ниҳоят, ўн беш дақиқалар изланганимдан кейин қидирган нарсамни топдим.
Қайтишим бироз мураккаброқ кечди. Гюнтер ётоғига кириб кетган, ёлғиз ўзим қисмдан чиқиб кетишим керак эди. Биринчи қоровул ҳеч нарса сезмади, бироқ иккинчиси хитланиб қолди. Бу унга қимматга тушди. Бир неча марта қонга бўялган ёнимдаги пичоқ яна ишга тушди.
Наташа билан Мекиладзе турган уйга кириб борганимда, тонг ёриша бошлаганди. Наташа мени саросималаниб кутиб олди. Унинг кўзлари ҳадикка тўла эди. Гарчи жуда қаттиқ чарчаган бўлсам-да, қандайдир нохушлик содир бўлганини дарров сездим ва Наташадан:
— Тинчликми? — дея сўрадим. Наташа бошини эгди, бироз сукут сақлади. — Тинчликми, нима бўлди? — дея қайта сўрадим ундан.
— Мекиладзе?.. — дея Наташа кўзидан оққан ёшни енгига артди.
— Нима бўлди? — дедим мен сабрим чидамай.
— Ёмон яраланган экан, мен ёрдам беролмадим, — деди Наташа энди йиғлаб туриб. Мен қўлимдаги ҳужжатни Наташага беришни ҳам унутиб, Мекиладзе ётган хонага югуриб кирдим. Хона тўридаги каравот устига оқ чойшаб ёпиб қўйилганди. Шошганча чойшабни юлқиб очдим. Боши жағи билан қўшиб боғланган Мекиладзе беозор ҳордиқ чиқараётган одамдек кўзини юмиб ётарди.
— Яраси унчалик оғир эмаслигини ўз кўзим билан кўргандим-ку! — дея бақирдим Наташага.
— Мен ҳам шундай деб ўйловдим. Лекин бирдан иситмаси чиқиб, алаҳсирай бошлади. Шошиб қолдим. Югуриб бориб ошхонадан сув келтиргунимча тамом бўпти бечора, — деди Наташа киприклари пирпираб.
Наташанинг сўзларига ишонгим келмаётганди. “Бу ерда бир гап бор. Бор-йўғи терисини ялаб ўтган ўқ ўлимга олиб келиши мумкин эмас”. Шу гумоним боис, қуролдошимнинг баданини синчиклаб кузатиб чиқдим. Ўша ярадан бўлак танасининг бирон жойи тирналмаган. Бироқ жони чиқишида қаттиқ зўриққан шекилли, томоқ томирлари бўртиб қолган. Бошқа пайт бўлганда, албатта, уни экспертизага олиб борган, дўстимнинг айнан нимадан ўлганлигини аниқлаган бўлардим. Аммо ҳозир қўлимдан ҳеч вақо келмайди. Одамга шуниси алам қилади.
— Буни кўмишимиз керак, — деди Наташа менга ўткир нигоҳини тикиб.
— Шу ергами? Уйига, Ватанига олиб бормаймизми? — дедим мен унинг гапига ҳайрон бўлиб.
— Бунинг иложи йўқ, — деди Наташа кескин. — Эртароқ кўмишимиз керак... Бўлмаса кеч қоламиз. Мен машина олиб келгандим. Сени кутиб турувдим. Ахир, бир ўзим эплолмайман-да.
Мен лом-мим демадим. Деёлмасдим ҳам. Агар гапирсам, ичимдан ўт чиқиб кетиши, бу ўт қаршимдаги хонимчани куйдириб юбориши тайин эди. Аламим, ғазабимдан тишларимни ғичирлатдим, холос. Эндигина ўн тўққизга кирган, орзулари хазон бўлган Мекиладзенинг жасадини чойшабга ўрадим-да, кўтариб ташқарига олиб чиқдим. Наташа бу пайтда машина юкхонасини очиб турганди. Жасадни юкхонага жойлаб, рул томонга ўтаётганимда, негадир капотни ушлаб кўргим келди. Машина капоти муздай эди. Демак, яқинда келмаган. Мекиладзенинг ўлими аввалдан “башорат” қилинган.
Тонг отар маҳал қуролдош дўстимни ерга топшириб қайтиб келдик. Мен, эҳтиёт шарт, унинг кўмилган жойини ён дафтарчамга ёзиб қўйдим.
Икки кун ҳеч қаерга чиқмай дам олганимдан кейин, яна Берлинга қайтиб кетдим. Анна сафарим самарали кечганидан хурсанд бўлди. “Мен сенга ишонгандим. Қойиллатиб бажарасан, деб ўйлагандим. Худди кўнглимдагидай бўпти”, деди юзимга лабини босаркан. Кейин Мекиладзенинг ўлимидан гап очиб, қайғумга шериклигини билдирди.
Бир ҳафта карахт аҳволда ўзимга келолмай юрдим. Атрофимдагиларнинг ҳаммаси душмандай, пайт пойлаб бўғзимга пичоқ қадайдигандай туйилаверди. Ҳолатимни илғаган Анна мени ўз ҳолимга қайтарди. Тўғриси, ўшанда унинг ақлига қойил қолдим. Қайғу, аламнинг давоси вақт экан. Вақт ўтган сари кўнглимдаги шубҳа-гумонлар эскирди. Яна иш кайфиятим тикланди.
“Юқоридан” кетма-кет буйруқлар келар, Анна иккаламиз уларни пешма-пеш бажарардик. Умр эса қанот боғлаб учади. Ниҳоят ҳарбий хизмат муддати охирлаб қолди.
— Сенга ўрганиб қолгандим, кетсанг қандай яшайман, билмайман, — деди бир куни Анна кечаси кўкрагимга бошини қўйиб ётаркан. — Айниқса, ҳаётингдаги биринчи аёл бўлганимни эсласам, қийналиб кетаман. Йўқотгим келмаяпти сени ҳечам.
— Мен кетсам, бошқаси келади. Ўша билан яшайверасан, худди мен билан яшаганингдай, — дедим шифтга қараб ётарканман.
— Жиннимисан, нималар деяпсан? Мен сени севиб қолганман. Шу мени қийнайди, ҳеч кимни сени севганчалик севмаганман.
— Ўзинг ҳамма нарсанинг давоси вақт, дейсан-ку. Вақт ўтгандан кейин мен сенинг хотирангдан изсиз йўқоламан.
— Бас!!! — бирдан қичқириб юборди Анна. — Гапирма, илтимос, ўлиб қоламан!
Аннани бағримга босдим. Зотан, мен ҳам уни қаттиқ яхши кўриб қолганимни англаб етган эдим. Бироз ўтиб, қучоғимдаги жувоннинг пиқиллаб йиғлагани эшитилди. Мен унинг сочидан силадим, юзидан, лабидан ўпдим. “Йиғлама”, дея қулоғига шивирладим. Бироқ у ўзини босолмади. Йиғлайверди, йиғлайверди... Орадан бир соатлар чамаси вақт ўтгандан кейингина ухлаб қолди.
Уйғонганимда Анна нонушта тайёрлаб қўйган экан. Одатда, нонушта оддийгина бўларди: қаймоқ, тухум, чой ва ширинликлар. Бу сафар эса, дастурхон байрамона. Ҳатто шампан виноси ҳам столда қад ростлаб турибди.
— Тинчликми? — дедим ҳайратимни яширолмай. — Қанақадир байрамми бугун?
— Бугун байрам эмас, аксинча... Кейин билиб оласан, аввал яхшилаб ювиниб кел-чи, — деди Анна.
Унинг амрини бажо келтириб, столга ўтирдим-да:
— Столни бунақа безаш яхши, албатта, лекин эрталабдан иштаҳанг бўлмаса, қандай ейсан, шунга менинг ақлим етмаяпти, — дедим кулиб.
— Иштаҳангни шундай очиб қўяйки, қандай еганингни сезмай қоласан, — деди Анна ҳам жилмайиб.
Шампан виноси қадаҳларга қуйилгандан кейин у бир муддат дастурхонга термилиб турди-да, сўнг хўрсиниб, секин гап бошлади:
— Биласанми, ҳаётимда сенга ўхшаганини ҳали учратмаганман. Буни сенга аввал ҳам айтгандим. Шунинг учун сендан айрилишим жуда оғир...
— Нималар деяпсан, худди ҳозир мен бир ёққа кетаман-у, сен ёлғиз қоладигандай, — дедим унинг гапини бўлиб.
— Илтимос, гапимни охиригача эшит. Кейин нима десанг майли. Бугун сен билан ажрашадиган кунимиз. Эртага сенинг ўрнингга бошқаси келади... Уфф, гапни нимадан бошлашни ҳам билмаяпман. Мен, мана, шу ерга келганимдан бери тўртта йигитни кузатдим. Албатта, уйигамас... Борса келмайдиган томонга... — шундай дея Анна бўйнимдан маҳкам қучоқлади. Унинг кўзидан оққан ёш елкамга томди, билдимки, у йиғлай бошлади. — Йигитларнинг ҳаммаси бақувват, ҳар қандай қиз орзу қиладиган йигитлар эди. Бари ҳаётни севарди. Аммо уларнинг тақдири... Қўй, улар ҳақида гапирмайман. Ҳозир мен билан яхшилаб нонушта қиласан, ичасан, кейин иккаламиз ўрмонга борамиз. У ерда бизни уч киши кутиб турибди. Мен сени ташлайман-у, ортимга қайтаман. Сени эса ўшалар отиб ўлдиришади. Сўнг...
— Нега? — дедим аъзойи баданим титраб. — Нима қилдим уларга?
— Билсанг... билсанг... — деди Анна йиғи аралаш. — Улар буйруқни бажаришади. Сен хизматингни ўтаб бўлдинг. Энди керагинг йўқ. Кўп нарсадан хабардор одамлардан воз кечилади...
Мен ўзимни босолмай, Аннанинг юзига шапалоқ тортиб юбордим. Шампан виносини шишаси билан кўтариб ича бошладим. Вино ширин туйилди.
— Бор! — дея Аннага бақирдим. — Яна бир шиша вино олиб кел!
— Ўзингни бос, — деди Анна кўзимга ўткир нигоҳини қадаб, — иродасизлик сенга ярашмайди.
— Менга нима ярашади ўзи, айт?! Нима?! Одам ўлдириш, тўшакда тинимсиз ирғишлаш ва ҳамма хизматларим эвазига ўлиб кетиш ярашадими? Жин урсин!
— Ўзингни бос! — қичқирди Анна. — Мен сенинг тирик қолишингни истайман. Шунақа аҳмоқчилик қиладиган бўлсанг, бугундан ортмайсан!
Мен бошимни эгдим. Йиғлагим келди. Тақдиримга лаънатлар ўқидим. Миллион-миллион одамлар ичидан айнан мен шунақа тақдирга тўғри келганим алам қиларди... Кейин ўйлаб қарасам, Анна айтганидек, ҳозирги аҳволим ҳақиқатан ҳам аҳмоқгарчиликдан ўзга нарса эмас экан. Мендан олдинги йигитлар-ку, ўлишларини билишмаган, шунинг учун боши қандай сиртмоққа илинганини сезмай қолишган ва индамай ўлиб кетаверишган. Менинг ҳамма нарсадан хабарим бор, нега энди келиб жонимни олишгунча қараб туришим керак?!
— Начора, — дедим Аннанинг юзига жилмайиб қараб. — Катталарга менинг жоним керак экан, топширмасдан иложим қанча?
— Бекорларни айтибсан, — деди бирдан Анна, — мен сени осонгина топшириб қўймайман уларга. Сени топширгунча, ўзим... Ҳозироқ чиқамиз-у, қочамиз. Ҳеч қачон бизни топишолмайди.
— Мен умр бўйи писиб-қочиб яшашни истамайман, улар бизни ернинг тагидан бўлсаям топишади. Яхшиси, бошқача йўл тутсак...
Биз ўрмонни ёқалаб оқадиган дарё бўйига етиб борганимизда соат кундузги ўн иккиларга яқинлашиб қолганди. Бу ерга биринчи келишим. Жуда сўлим, баҳаво жойлар. Ҳамма нарсани хаёлдан чиқариб, маза қилиб дам олса бўларкан. Ҳатто шундай жойда ҳам қотилликлар рўй берганига ишонгинг келмайди.
— Бўпти, менинг вақтим тугади, — деди Анна паст овозда, — сени Худонинг ўзи паноҳида асрасин.
Анна ортига бурилиб, қандайдир қўшиқни хиргойи қилганча кета бошлади. У қўшиқни тугатиши билан менга ҳужум бошлашса керак. Мендан беш-олти метрлар ортда қолган анави пакана арча тўпи ортидаги уч киши тўппончадан ўқ узади. Мени ваҳима боса бошлади. “Ҳозир... ҳозир яна бир-икки дақиқадан кейин Аннанинг қўшиғи тугайди. Ўқ товуши эшитилади. Улгуролмасам, қулайман. Ўлигим шу ерда қолиб кетади. Менинг учун ҳеч ким жаноза ўқимайди. Шунчаки итни кўмгандай кўмиб ташлашади. Ҳеч ким ачинмайди”. Шу пайт Анна хиргойисини тугатди. Мен бирдан ўзимни ўт-ўлан устига отдим. Ҳартугул, улгурдим. Мен йиқилганимдан кейин ўқ овози эшитилди. Тахминан мени қаердан туриб мўлжалга олганини сезгандим, ўша томонга қўлимдаги тўппончадан устма-уст ўқ уздим. Адашмаган эканман. Биттаси гурс этиб қулади. Дарё томонга беш-олти марта чаққон думалаб, яна ўқ уздим. Омадим чопган экан, иккала душманим ҳам кетма-кет қулади. Бироз ётдим. Кўнглим ўксиди. Ўкириб-ўкириб йиғлагим келди. Бир оддий, ожиз банда эканлигимни ўшанда илк бора ҳис этдим. Шу аҳволда мен анча вақт ётдим. Ўрнимдан тургим йўқ. Биров менга индамаса-ю, кечгача ётсам. Аммо икки марта ўқ овози эшитилди ва яна сергак тортдим. Секин мўралаб арча томонга қарадим. У томондан Анна чиқиб келар эди. Ҳайрон бўлдим. Чунки Анна ортига қайтмаслиги керак эди. Ўрнимдан турдим, шунда у мен томонга югурди. Келибоқ бўйнимга осилди-да, ўкириб йиғлай бошлади. Унинг сочини силарканман, кўзимдан ёш сизиб чиқди.
— Қўй йиғлама, мана, тирикман, — дедим кўз ёшимни яширмай. У эса мени янада маҳкамроқ қучди...
Биз ортга қайтдик. Арчанинг ёнидан ўтаётиб:
— Қайси бири сенинг ишинг? — дедим мурдаларни кўрсатиб.
У иккитасини қўли билан кўрсатди. Мен ҳайрон бўлиб Аннага қарадим. У эса кулиб:
— Кейинги отганларинг хато кетганди. Улар атай ўзларига ўқ теккандай кўрсатиб йиқилишди. Сенинг ўрнингдан туришингни кутишаётганди, — деди.
— Раҳмат, — дедим-да, ёнимдаги садоқатли, қадрдон хонимни ўпдим. — Буларни шундай аҳволда ташлаб кетолмаймиз, кўмишимиз зарур, — дедим.
— Йўқ, — деди Анна бирдан, — буларни ким туққан бўлса, ўша кўмсин. Бизнинг вақтимиз йўқ. Бир соатдан кейин Россияга поезд бўлади. Улгурмасак, қолиб кетасан. Кейин кетишинг қийин бўлади.
— Сен-чи, сен мен билан кетмайсанми?
— Мен кетолмайман. Қолишим зарур.
— Нега энди? Барибир менга ёрдам берганингни сезиб қолишади-ку.
— Бу ёғини пешонамдан кўрдим. Барибир у ёқда мени кутадиган одам йўқ.
— Ота-онанг-чи?
— Улар аллақачон ўлиб кетишган. Шунинг учун сенга ҳеч нарса демагандим. Умуман, оиламиз тўғрисида бировга гапиришга бизнинг ҳақимиз йўқ... Собиржон, севгилим, ишқилиб, умрингни Худо узоқ қилган бўлсин. Сизлар ўн беш киши бўлиб келган бўлсанглар, шулардан ҳозир фақат сенгина тириксан... Илтимос, манави ярамасларнинг тузоғига илинмасдан, вақтинг борида жуфтакни ростла. Мендан хавотир олма, мабодо соғ-омон қоладиган бўлсам, ёнингга, албатта, бораман.
* * *
Шарқий Берлинга ўтиш унчалик муаммо туғдирмади, у ёқдан бу ёққа ўтишнинг ҳадисини олган эдим. Фақат поездга чипта ололмадим. Чунки биронта ҳужжатим йўқ эди. Ёнимдаги Ғарбий Германия паспорти эса шубҳа уйғотиши мумкин. Шунинг учун поезднинг жилишини кутдим. Ниҳоят поезд қимирлади. Югуриб бориб вагонлардан бирига чиқиб олдим. Кузатувчи менинг чиптам бор-йўқлигига эътибор ҳам қилмади. Вагон ичкарисига кириб олгандан кейин, кузатувчига чиптамни ҳужжатларимга қўшиб йўқотиб қўйганлигимни айтиб, олиб кетишини илтимос қилдим. Аввалига тихирлик қилиб турган кузатувчи рус йигити бешта юзталик долларни кўргандан кейин рози бўлди. “Фақат, — деди у тиришган башарасини баттар тириштириб, — чегарада биронтаси хитланиб қолса, мен сени танимайман, уқдингми?” деди. Рози бўлишдан бошқа иложим йўқ эди. Шунисига ҳам шукур қилдим. Бироқ энди жой топишим керак. Ахир, манзилга етгунча тик туриб кетолмайман-ку. Шу боис, яна кузатувчининг ёнига бордим.
— Хўш, нима дейсан? — деди у афтимга бир қараб қўйиб, чойшабларни титкиларкан.
— Ресторан қаерда? — сўрадим мақсадга бирдан кўчмай.
— Тўртинчи вагонга бор.
Мен унга бошқа ҳеч нарса демай, айтилган жойга кетдим. Ресторан ҳали бўм-бўш. Бир шиша ароқ ва озгина егулик олдим-да, столга ўтирдим. Бир стакан ичганимдан кейин таранглашган асабим юмшагандай, бош оғриғи сусайгандай бўлди. Ҳарбий хизматга чақирилганимдан айни лаҳзагача бўлиб ўтган воқеаларни бирма-бир хаёлимдан ўтказа бошладим. Ҳақиқатан ҳам, менинг кўрганларим қўрқинчли тушдан фарқ қилмасди. Албатта, Анна билан ўтказган тотли лаҳзаларни айтмаганда. Худога қайсидир бир амалим ёққанки, шундай жувонни менга рўпара қилган. Мабодо Наташага ўхшагани дуч келганда борми, билмадим, ҳозир қаерда бўлардим. Бечора Анна мени деб ўзини не кўйларга солди. Ҳатто хайрлашаётиб, куюнаётганини яшириб, жилмайишга ҳаракат қилди. “Хат ёзаман, ҳар куни. Сени ҳеч қачон хаёлимдан чиқармайман”, деди. Эсиз, шундай мард, ақлли, фаросатли, гўзал қиз кимларнингдир сариқ чақалик хоҳиш-истаги йўлида қурбон бўлаяпти. Унинг олдида мен қўрқоқ, номардман. Мен, умуман, эркак деган номга муносибманми ўзи? Қўлимдан қанча иш келади, лекин бундан нима фойда? Анна мен учун жонини қурбон қилишга шай турибди. Мен-чи, унинг учун нима қилдим?..
— Жуда хомуш кўринадими, йигитнинг гули? — деган овоз келди қўшни стол томондан. Ўгирилиб қарасам, иккита қиз овқатланаётир. Иккаласи ҳам ҳарбий кийимда. Мен ҳам жилмайиб қараб қўйдим-да, стаканга ароқ қуймоқчи бўлиб шишани қўлга олдим, бўм-бўш. Қачон ҳаммасини ичиб улгурганимни эслолмайман. Бироқ ичилган ароқ умуман менга таъсир қилмаган эди. Нега таъсир қилмадийкан, деган ўйда шишага ёпиштирилган ёрлиққа қарасам, немисларнинг қуввати паст ароғи экан. Ўзи маст бўлиш ниятим йўқ эди, шунчаки кайфиятимни бироз кўтармоқчи эдим. Шуниям эплолмадим. Қайтанга кечмишим эсимга тушиб, эзилиб кетдим.
— Йигитнинг бизга қўшилиш нияти йўқмикан? — деди қизлардан бири иккинчисига.
— Бор, — дедим мен қизларга қараб, — фақат сизлар таклиф қилсанглар бўлди. Қанот боғлаб учиб борамиз-да.
— О-о, буни қаранг-а, қанотингиз, ишқилиб, биздан нарига учириб кетмайдими? — деди ҳалиги қиз. Унинг гапи нашъа қилиб, дугонаси хохолаб кулиб юборди. Мен эса лаб-лунжимни йиғиштиролмай, ўрнимдан турарканман:
— Ушлаб қоласиз-да, яхши қиз, — дедим.
Қизлар шўхгина экан. Ёнларига ўтиришим билан бири ароқ қуйиб узатди, иккинчиси сузилибгина газак тутди. Мен аввал уларнинг исмларини ва қаерда хизмат қилишларини сўрадим. Ароқ қуйганининг исми Оля, дугонасининг исми Света, иккаласи ҳам ҳарбий госпиталда ҳамшира экан. Уларнинг хизматларини кўкларга кўтариб қадаҳ сўзи айтдим. Ичган ароғим томоғимни куйдириб ўтди. Дарров стол устидаги шишанинг ёрлиғига қарадим. Русларники. Бу ёғи тушунарли.
Мен ўзимни туркман йигитиман, деб таништирдим. Исмимни ҳам Эркинбой дедим. Умуман, бу қизлар ўзбек, туркман исмларининг фарқига боришмайди. Шу боис, ёлғонларимга чиппа-чин ишонишди. Фақат ўзларига қулай бўлиши учун исмимни Эрик, дея ўзгартириб олишди. Албатта, ўзимнинг аскар эканлигимни сир тутдим. Саёҳатга келганимни, Берлинни томоша қиламан, деб шерикларимни йўқотиб қўйганимни, буниси камлик қилгандай, ўзимизнинг поезддан ҳам қолиб кетганимни бирон туким ўзгармай гапириб бердим. Шундан кейин қизларнинг меҳри менга товланди. Ҳатто бироз ачинган ҳам бўлишди. Мен улар билан анча вақиллашиб ўтирдим. Шиша бўшади, лекин мен бошқа бир қултум ҳам ичмагандим. Бунинг сабаби бор, албатта. Мабодо маст бўлиб қолсам, кейинги аҳволим мақтагулик бўлмасди. Ўзи юрак ҳовучлаб кетаётгандим.
— Энди, — деди кайфи анча ошиб қолган Оля сузилган кўзини баттар сузиб, — базму жамшидни бизнинг купеда давом этказамиз.
Менга бу таклиф мойдай ёқиб тушди. Чунки ўз-ўзидан жой масаласи ҳал бўлган эди. Югуриб бордим-да, икки шиша рус ароғидан сотиб олиб келдим. Биз бир-биримизга суяниб, бўлган-бўлмаган гапларни айтишиб, қизларнинг вагонига кетдик.
Стол усти қизларнинг ўз қўллари билан (улар менга шунақа деб айтишганди) пиширган пишириқлар билан тўлди. Яна ароқ майдалана бошланди. Энди қизлар мутлақо ўзларини эркин сезишар, Оля чап елкамга, Света ўнг елкамга осилиб олган. Бир маҳал Оля йиғлаб гапиришга тушди. “Менинг бахтим қаро, — деди у кўз ёшининг оқишига ҳам эътибор қилмай. — Эрсизман, ўзимга маъқул эр тополмаяпман. Ҳамма йигитлар мендан қочади. Мен ҳар кеча эркакнинг кўкрагига бошимни қўйиб ухлашни хоҳлайман!” Света иккаламиз уни авраб, ўзига келтириб олдик. Шундаям у “Менга қўшиқ айтиб берасизлар”, деб туриб олди. Мен-ку, умримда қўшиқ айтмаганман. Шундай бўлса-да, Света айтаётган қўшиққа жўр бўлиб, овоз чиқариб турдим. Ниҳоят, Оля ухлаб қолди.
— Хайрият, — деди дугонасининг пишиллаб нафас олишини кўрган Света, — ухлаб қолди. Йўқса, анчагача одамнинг бошини қотирарди. Ўзи доим шунақа, маст бўлиб қолдими, бир нарсаларни эслаб йиғлагани-йиғлаган. Яхшиямки, бу сафар осон қутулдим. Бошқа пайт бўлганда... Бечоранинг дарди кўп-да. Майли, буни қўя турайлик. Иккаламиз нима билан шуғулланамиз?
— Билмадим, — дедим мен елка қисиб.
— Қанақасига билмайсан? Эркаксан-ку, айтишимнинг ҳожати бўлмаса керак. Бир нарсани сенга айтиб қўяй: биз ҳарбий хизматдаги одаммиз. Яйраш нималигини билмаймиз. Мана шунақа, фақат йўлда бироз эркин бўламиз, агар шундаям низомга амал қиладиган бўлсак, одамгарчиликдан чиқиб кетамиз, шундаймасми?
— Тўғри, вақтида дам олишни ҳам билиш керак.
— Унда нима қилиб ўтирибсан? Иккита суқсурдай қиз сен учун ҳамма нарсага тайёр бўлиб турганда.
Ортиқча гапга ҳожат қолмаганди. Шу боис тортиниб ўтирмасдан кўйлагимни ечдим...
(Давоми бор)