Тауларга карап
Тау булмасаң да,
Таңнарга карап
Таң булмасаң да,
Кешегә карап
Кеше була бел –
Олы җанлының
Ише була бел!
Ф.Яруллин
Әдәбиятны бер дә юкка мәктәп программасына кертмәгәннәрдер. Яхшы язылган әдәби әсәрләрне укыганда йөрәк аша үткәреп, аннан баш белән анализлап, фикерләп бик күп тормыш тәҗрибәсе аласың. "Яхшы бул, алай итмә, болай эшлә" дип тукып торуга караганда, китап укуның файдасы күбрәк.
Иске Рәҗәп мәктәбен бетереп чыгучыларны бәхетле кешеләр дип саныйм. Шулар рәтендә үземне дә. Татар әдәбиятыннан безне Фәйзиева Гөлназ Мөнир кызы укытты. Аның турында озаклап сөйли алам, аерым ярату белән яратам.
Ул һәрбер дәресен күңеле аша уздырып укыта. Геройларны, әсәрләрне программа кушкан сүзләр белән генә түгел, үзебез уйлап җиткерерлек, үзебез җавап табырлык ясап, дәрестән гыйбрәт алырлык итеп күңелгә җиткерә белә. Кычкырмыйча да дәресне тыныч алып барып, авызына каратып тора иде Гөлназ апа. Искә төшерә башласаң җан җылыта торган хәтирәләр күп җыела.
Мәсәлән, Хәсән Туфан иҗатын өйрәнгәндә аның репрессия елларын, тормыш иптәше Луиза ханымның фидакарьлеге, кайтканына озак та калмый үлеп китүе турында йөрәкләрне актарып чыгарырлык итеп сөйләгәне истә калган. Шуңамы икән һәр шигырен яттан белә идек. Хәзер төнлә уятып сорасалар да сөйләрлек:
"Бирде дөнья кирәкне
Еламаска өйрәтте.
Кайсыгызның кулы җылы?
Бәйлисе бар йөрәкне..."
Әмирхан Еникиның "Ак әби"се, Гаяз Исхакыйның "Ике йөз елдан соң инкыйраз" әсәрен укып бетергәч елаганнар, Мөһәммәт Мәһдиевнең романнарын укып сугыштан соң елларда әби-бабай, әти-әни тормышын кино караган кебек күз алдыннан уздырулар...
Бер тапкыр мәктәпкә цирк килде. Бу әле миңа 12 яшьләр тирәсендә булгандыр. Аннан бераз алдарак, гадәттәгечә, дәресләрдән соң кибеттән кирәк-яраклар алып кайттым. Умыртка баганасына операциядән соң әни чыгып йөри алмагач, почтага түләргә, азык-төлеккә мин йөрдем. Нәрсә алганны хәтерләмим, списокта язган кирәк әйбер булмагач, калган акчага нәрсәләрдер кызыгып алган идем кебек. Кайткач инде әни (Дәү әнигә мин шулай дәшә идем):
- Ииий бала, (ул шулай сузып әйтә иде) бусы нәрсәгә хаҗәт ие. Әйбер булмаса, акчаны туздырмыйча алып кайт иең. Биреп җибәргәнне соңгысына кадәр бетерергә димәгән бит,— дип шелтәләп алдымы. Цирк килә дигәч, тагын акча туздырсам яхшы түгел, дип бармаска булдым. Өйдә әйтеп тә тормадым. Хәзерге акыл белән аңлыйм инде, әни белсә беркайчан да кешедән калдырмый, бар дигән булыр иде.
Көне җиткәч, сыйныфташлар менеп китте клубка, цирк карарга. Мин калдым физика кабинетында утырып, ул безгә беркетелгән иде. Кояшлы көн. Берүзем. Хәзер тегендә кызыктыр инде... Башланадыр...Никтер эч пошып, күңелсез булып китте. Эчтән дөрес эшләмәдем ахрысы дигән үкенеч корты кимерә башлады. Чыктым баскыч төбенә.
"Агач корпус" дия идек укыган бинаны. 100 еллык мәктәпнең агачтан кисеп ясаган, сырлы зәңгәр баскычында тәнәфесләрдә җыелышып, көлешеп утырулар — бүген дә күз алдында. Шул баскычның култыксасына җайлап менеп кенә утырдым, Гөлназ апа үтеп бара.
— Сез соң циркка менәргә тиеш идегез бит?—ди.
— Әйе, менделәр,— дим.
— Ә син монда нишлисең?
Сикереп торып бастым да:
— Һава сулыйм,— дидем. (Аңлатырга озак була ич.)
Сумкасыннан акча чыгарып,
— Бар, өлгерәсең әле,— дип, миңа тоттырды. Әйтә башлаган идем:
— Мин бит акча юктан түгел, барасым килмәгән иде...
Апа тыңлап та тормады.
— Бар тизрәк, башланадыр инде,— дип китеп тә барды. Бер-ике секунд нишлим икән дип икеләнгәч, йөгердем клубка. Икенче көнне әни акча биреп җибәргәч тә алмады укытучы апабыз. Бу инде дәрес турында түгел. Шулай да истә уелып калган.
Ә берсендә, 9-10 нчы класстамы икән, Фәнис абый Яруллинның "Кайту" әсәрен класс белән укыдык. Дәресләрдә, буш вакытларда, берәм-берәм бүлешеп, кычкырып укыдык. Аннан соң шул әсәр буенча ачык дәрес узды. Ул вакытта хәзерге кебек мультимедиа проекторлар юк иде. Гөлназ апабыз өеннән телевизор белән видеомагнитофон алып килеп, Фәнис абый турында язмалар, интервьюлар күрсәтте. Гакыйль абый Сагировны да искә алдык. (Соңрак мәктәптә аның белән очрашу да оештырды). Авыр сынаулар узып та, тормышка ачу сакламыйча, күпме әсәрләр язып, файдалы эшләр башкарган авторның язмышын белә торып, әсәр геройларын да башкача кабул итәсең.
Гомере буе дөрес яшим дип уйлап, хезмәт иткән системасыннан күңеле кайткан офицер турында гына түгел ул әсәр...Халкыңа кайту, үзеңә кайту, телеңә, аңыңа кайтудыр да. Әле шул турыда яза башладым да, табып яңадан укыйсы килеп китте. Ул вакытта бик уйландырган иде. Малаена Олег кушуы да...Ахыры ничек бетүе дә..."Кайту" — ничек эшләргә кирәкми дигәнгә прививка булды.
Искә төшереп барысын да язырга тотынсаң, озакка китә. Уздырган дәресләрегез, биргән киңәшләрегез әле дә хәтердә, Гөлназ апа. Фәнис абый Яруллин язганча: Сез иң гүзәл кеше икәнсез! Бик сагынып искә алам. Рәхмәт барысы өчен дә. Аллаһ Тәгалә эшләгән изгелекләрегезне меңе белән кайтарсын!
#2023хатирәләрелы #укытучым #искерәҗәп #татарчаязам #укы #РамзияЮсупова
©Рамзия Юсупова