1977 йилнинг 4-декабр куни Марказий Африка Империясининг императори Жан Бедел Бокасса тахтга ўтирган эди. Бугун сизга бу ғаройиб ва қўрқинчли шаҳснинг босиб ўтган йўли хақида ҳикоя қиламан.
Болалик
Жан-Бедел Бокасса 1921 йил 22-февралда француз мустамлакасининг пойтахти бўлган Банги шаҳридан 80 км жануби-ғарбда жойлашган Лобае префектурасидаги Бобанги деб номланган катта қишлоқда туғилган. У Мбака қабиласидан бўлган қишлоқ оқсоқоли оиласидаги 12 фарзанддан бири эди. (Марказий Африканинг мустамлакачилик давридаги кўплаб амалдорлари Мбака қабиласидан бўлган). Унинг исми Жан-Бедел, католик авлиёси Жан Батиста де ла Саленинг қисқартирилган номидан олинган, Бокасса – мбака тилида "кичик ўрмон" деган маънони англатадиган исм, кейинчалик фамилия сифатида ишлатилган.
Олти ёшида у етим қолади. Француз мустамлакачиларининг имтиёз сиёсатига қарши чиққан отаси отиб ўлдирилган, онаси эса тез орада ўз жонига қасд қилган.
Сержантдан полковникгача.
Бокасса уни руҳоний бўлишга тайёрлаган қариндошлари томонидан тарбияланган. Бироқ, 1939 йилнинг май ойида Бокасса француз армиясининг мустамлака қўшинлари сафига ҳарбий хизматга киради. 1941 йил ноябрда у "Франция жангчилари" қўшинларида катта сержант унвонини олади, Браззавилни қўлга олишда қатнашади. 1944 йилда у Франция жанубига анти-Гитлер коалициясининг қўшинларини туширилишида, кейин эса Рейндаги жангларда қатнашади. Бокасса Иккинчи Жаҳон Уруши тугашини Нормандияда, катта сержант унвонида кутиб олади.
1949 йилда у Сент-Луидаги (Сенегал) офицерлик мактабини тугатган, 1950 йил сентябрдан 1953 йил мартгача Ҳиндихитой урушида қатнашган. Ҳарбий хизматлари учун у "Шон-шараф легиони" ва “Лотарингия хочи” орденлари билан мукофотланган. Ҳарбий хизматини Браззавилда давом эттиради ва 1961 йилда Франция армиясининг капитани унвонини олади.
1962 йил январда француз армиясидан чиқиб, МарказийАфрика қуролли кучларга қўшилиб, майор унвонини олади. Марказий Африка Республикаси президенти, унинг амакиваччаси Давид Дако кейинги йили Бокассани қуролли кучлар штаб бошлиғи этиб тайинлайди ва унга 1964 йилда полковник унвонини беради.
Президент
1965 йил 31 декабри - 1966 йил 1 январида Бокасса давлат тўнтаришиниамалга оширади. Бу тарихда "Янги йил тўнтариши" ёки "Авлиё Силвестер кунидаги тўнтариш" номлари билан қолди. Бокасса Давид Дакони ағдарди ва қамоққа ташлади. Бу фитнани аслида жандармерия бошлиғи ташкил қилган, уни Бокасса зарарсизлантирган ва фитнани ўз фойдасига бурган. Бош штаб бошлиғи ўзини президент ва ягона сиёсий партиянинг – “Қора Африканинг Ижтимоий Эволюция сари Ҳаракати” нинг раҳбари деб эълон қилади (фр.Mouvement pour l'évolution sociale de l’Afrique Noire, ёки MESAN) Ушбу партияга мамлакатнинг барча катта ёшдаги аҳолиси аъзо бўлган. 4-январ куни президент Бокасса Марказий Африка Республикаси конституциясини бекор қилади ва диктаторлик бошқарувини бошлайди. 1972 йил 2 мартда Бокасса ўзини умрбод президент деб эълон қилади.
1969 ва 1974 йилларда Бокассани давлат тўнтариши билан ҳокимиятдан четлатишга уринишлар муваффақиятсиз бўлган; 1976 йилда унинг ҳаётига суиқасд уюштирилади. Бу воқеалар унинг ягона ҳокимиятини мустаҳкамлашга асос яратар эди холос.
У пан-Африка ҳаракатида қатнашган, хусусан, 1968 йилда таркибига Марказий Африка Республикаси, Конго Демократик Республикаси ва Чад кирган Марказий Африка давлатлари иттифоқининг асосчиси бўлади. Бокасса қишлоқ хўжалигини ва мамлакатда аграр ислоҳотларни қўллаб-қувватлаш тарафдори бўлган. Ташқи сиёсат йўналишида совет блоки, Ғарб ва қўшилмаслик ҳаракатлари ўртасида иккиланиб турган.
1970 йил июн ойида Бокасса СССРга расмий ташриф билан келади. Кремлнинг собиқ бош шифокори Э. А. Чазов Бокассанинг Москвада даволанаётганида, рус ошхонасига ошиқ бўлганини ва у билан бирга совет ошпазини юборишларини сўраганини эслайди. Бир марта, ошпаз президент ошхонасида музлатгичдан одам гўштини топиб, даҳшат билан элчихонага қочиб кетгани хақидаги гаплар ҳам бор. Баъзи маълумотларга кўра, Бокасса мухолифат етакчиларини еб, бир марта ҳатто яширин равишда вазирлар маҳкамасини унинг аъзоларидан бири билан озиқлантирган.
Францияга нисбатан Бокассанинг йўналиши шантаж ҳаракатларининг бир қисми эди: 1970-йилларнинг бошларида Югославия, Шимолий Корея, Руминия ва СССР билан яқинлашиш, Бангидаги Франция элчихонасида намойишлар ташкил қилиш (1970 йил сентябр), франк минтақасини тарк этиш таҳдиди (1971 йил август), пойтахтдаги Франция Бош консуллигининг ёпилиши ва француз журналистларига тақиқлар (1974 йил май), Хитой билан 1966 йилда бузилган дипломатик алоқаларни тиклаш (1976 йил август) мусулмон динини қабул қилиш ва Муаммар Каддафи билан дўстлашиш (1976 октябр) каби ҳаракатларнинг барчаси асосан, Франциядан молиявий ёрдамни оширишга эришиш ниятида қилинган эди. Ўз навбатида Парижнинг сиёсати мамлакатда стратегик позицияларни (хусусан, Бакумдаги уран конларини) сақлаб қолиш зарурати билан боғлиқ эди, шунинг учун Франция ён беришга қарор қилади. Бироқ, бу Франция диктаторни ағдаришга уринишдан бош тортган дегани эмас албатта. 1974-1976 йилларда француз махфий хизматлари бир неча мартта Бокассани йўқ қилишга уринишлар орқасида турган эдилар.
1971 йилда Оналар кунини нишонлаш доирасида Бокасса, барча маҳбус аёлларни озод қилади ва аёл шаънига қарши жиноятларда айбланган эркакларни қатл қилишни буюради. 1976 йил 4 сентябрда Ливия инқилоби етакчиси Муаммар Каддафийнинг республикага расмий ташрифи пайтида Жан Бедел Бокасса ва бир қатор ҳукумат аъзолари тегишли мусулмонча исмларни олиш билан исломни қабул қиладилар. Бокасса ўз насронийлик исми Жан-Беделни Салоҳиддин Аҳмад Бокасса деб ўзгартиради. Худди шу ойда Бокасса ҳукуматни тарқатиб юборади ва унинг ўрнига Марказий Африка инқилобий Кенгашини ташкил қилади.
Император
1976 йил 4-декабрда МЕСАН партиясининг фавқулодда қурултойида Марказий Африка Республикасининг номи Марказий Африка Империяси деб ўзгартирилиши эълон қилинади. Конгресс император конституциясини қабул қилди, унга биноан император ижро этувчи ҳокимият бошлиғи эди ва император тожи мерос деб эълон қилиниб, наслдан наслга ўтувчи қилиб белгиланди. Худди шу ойда Бокасса католиклик динига қайтди.
Унинг тўлиқ унвони: “Марказий Африка халқларининг иродаси билан, МЕСАН миллий сиёсий партиясига бирлашган Марказий Африка императори” эди. Икки йил олдин Эфиопия императори Хайле Селассие I ағдарилганидан бери, Бокасса дунёда ҳукмронлик қилаётган учта императордан бирига айланди - қолган иккитаси Эроннинг Шаҳаншохи Муҳаммад Ризо Паҳлавий ва япон монархи Хирохито эди.
1977 йил 4 декабрда янги ташкил топган Бокассалар сулоласининг биринчи вакили бўлган император Бокасса I нинг тож кийдириш маросими бўлиб ўтди. Европанинг энг яхши заргарлик фирмалари икки мингдона олмос билан безатилган тож ясадилар. Унинг қиймати 5 миллион долларни ташкил этди ва маросимга мамлакатнинг йиллик экспорт даромадининг чорак қисми сарфланди. Бундан ташқари, оғирлиги 2 тонна бўлган леопард териси билан қопланган, бургут шаклидаги олтин тахт ясатилди. Энг яхши хорижий брендларнинг 100 дан ортиқ машиналари ва 130 та оқ отлар сотиб олинди. У маросимда кийган пояфзаллар Гиннеснинг рекордлар китобига дунёдаги энг қиммат оёқ кийимлар сифатида киритилган. Маросим янги император ўзининг кумири деб ҳисоблаган Наполеон Бонапартнинг тож кийиш маросимидан нусха кўчирилган ҳолда ташкиллаштирилган эди. Коронацияга дунё ва Африкадавлатлари раҳбарлари, шунингдек, Папа Павел VI таклиф қилинганди. Шубҳасиз, унга Рим Папаси Пий VII нинг роли тайёрланаётганди, бир вақтлар унинг қўлидан Наполеон тожни тортиб олган ва уни ўзи кийганди. Аммо, ваъда қилинган қимматбаҳо совғаларга қарамай, на Папа ва на бошқа давлат раҳбарлари маросимда қатнашиш учун Бангига келишди; Франциядан эса шунчаки ҳамкорлик вазири, Ҳарбий-денгиз оркестри ва хавфсизлик баталёни қатнашди. Кўпчилик Бокассани руҳий носоғлом деб ҳисоблашган ва Уганданинг эксцентрик диктатори Иди Амин билан солиштиришган.
Коронация ва император саройининг ғаройиб ҳашамати билан мамлакат халқининг жуда паст турмуш даражаси қарама-қарши эди. 1977 йилда 43,4 минг аҳолига 1та врач тўғри келар ва бутун империя учун атиги биттагина тиш шифокори бор эди.
Империя конституциявий ҳисобланганига қарамай, Бокасса диктатурасида ҳеч қандай юмшаш йўқ эди. Мухолифларни ҳибсга олиш, қийноққа солишларда императорнинг шахсан ўзи қатнашарди. Бокасса режими 1974-1981 йилларда Франция Президенти Валери Жискар д’Эстенинг қўллаб-қувватлашидан баҳраманд бўлган, унга Бокасса фойдали қазилма конлари, хусусан, Франция ядро дастури учун зарур бўлган уранни қазиб олишда керакли шарт-шароитларни яратиб берган. 1975 йилда Жискар д’Эстен Бокассани ўзининг "дўсти" ва "оила аъзоси" деб эълон қилади, шунингдек Марказий Африкага бир неча бор ов қилиш учун боради.
Тўнтариш
1979 йилда халқаро резонанс келтириб чиқарган ва инсон ҳуқуқлари ҳимоячиларининг эътиборини тортган бир қатор шафқатсиз бостирилган мухолифат намойишларидан сўнг (хусусан, ҳукумат томонидан ўрнатилган қимматбаҳо мактаб формасига қарши мактаб ўқувчиларининг норозилик намойишлари; уларнинг 100 нафари ўлдирилган) Франция учун Бокасса режимини бундан буён қўллаб-қувватлаш мумкин бўлмай қолган эди. Шу билан бирга, монархнинг каннибализми (одамхўрлик) ҳақидаги миш-мишларкенг тарқала бошлаганди. Бундан ташқари, Марказий Африка Ливия билан яқинлашиш сиёсатини режалаштираётганди (бу эса Франция учун қабул қилиниши мумкин эмас эди).
Ливияга расмий ташриф билан кетган императорнинг мамлакатда йўқлигида, француз парашютчилари (Барракуда операцияси) иштирокида 1979 йил 20 сентябрда Бангида қонсиз тўнтариш бўлиб ўтди, шундан сўнг Девид Дако яна қайта тикланган республиканинг президенти бўлди. Француз дипломати Жак Фоккар бу операцияни "Франциянинг сўнгги мустамлака экспедицияси" деб атади.
Бир неча ҳафта ўтгач, француз сатирик ҳафталиги бўлган “Канар аншне” газетасида Бокасса Жискарднинг садоқатни сотиб олган совғалар (хусусан, бриллиантлар) оммага эълон қилинди. Иқтисодий инқироз шароитида буларнинг барчаси президентнинг машҳурлигига ҳисса қўшмади, натижада 1981 йилда у сайловларда Франсуа Миттеранга ютқазди. Кейинчалик аниқ бўлдики, олмослар 1973 йилда Бокасса томонидан Генри Киссинжерга ҳам берилган.
Бокасса ўзи билан сургунга америкалик бизнесмен Алберт Жоли томонидан, тож учунясалган "ноёб олмос" ни ҳам олган эди. Аммо, тез орада маълум бўлишича, Жоли 500 минг доллардан ортиққа сотган тош, аслида 500 доллардан ошмайдиган паст навли сохта тош экан. Жоли эса ўз сири очилишини олдини олиб, Бокассага ушбу олмосни ҳечқачон сотмасликни тавсия қилганди.
Сургун ва ҳукм
Бокасса Ливиядан Фил Суяги қирғоқларига йўл олади, кейин Францияда Париж яқинидаги қасрда яшайди.
Бу вақтда эса, унинг ватанида, Бокасса устидан сиртдан суд жараёни бўлиб ўтади, суд уни 1980 йил 25 декабрда 13 та жиноятда (қотиллик, одамхўрлик, давлат маблағларини ўзлаштириш, давлат мулкидан шахсий мақсадларда ноқонуний фойдаланиш, жинсий зўрлаш ва ҳоказо) айбдор деб топиб ўлим ва барча мол-мулкни мусодара қилишга ҳукм қилади.
Дайди ўғилнинг қайтиши
1986 йилда Бокасса ҳаётидаги энг ғалати ишни амалга оширади: у халқ яна уни тахтга кўтаришига умид қилиб, ихтиёрий равишда Марказий Африка Республикасига қайтади. Бироқ, у дарҳол ҳибсга олинади ваянги жараён бошланди. Бокассага хоинлик, қотиллик, одамхўрлик ва давлат мулкини ўғирлаш айбловлари қўйилади. Бокасса ўзини судда фаол ҳимоя қилади ва судяларни жабрланувчиларнинг жасадларининг қисмларини ейиш учун эмас, балки рамзий мақсадлар учун ("душманнинг жигари омад келтиради" в.ҳ.к) музлатгичда сақлаганига ишонтиришга муваффақ бўлади, гарчи у одамхўрликда айбдор деб топилмаган бўлса ҳам қолган айбловлар уни 1987 йил 12 июнда яна ўлимга ҳукм қилиш учун етарли эди. Кейинги йили у авф этилади ва ҳукм умрбод қамоқ жазосига, сўнгра 20 йиллик қамоқ жазосига алмаштирилади. 1993 йилда демократик тизим тикланганидан кейин мамлакатда умумий амнистия эълон қилинади ва Бокасса озодликка чиқади.
Интиҳо
Уч йилдан сўнг, 1996 йил 3 ноябрда у инфарктдан вафот этади.
2010 йил 1-декабрда МАР президенти Франсуа Бозизе Жан-Бедел Бокассани тўлиқ реабилитация қилиш тўғрисидаги фармонга имзо чекди, унга биноан истеъфога чиқарилган император "барча ҳуқуқларда тикланди". Бозизе Бокассани "буюк гуманист" ва "буюк қурувчи сифатида тан олинган миллат ўғли" деб атаган эди...