Бәндәләрнең гамәлләре гыйбадәт [булып] саналу һәм дә савапка лаеклы булу өчен мондый нәрсәләр шарт: 1. Шул гамәл хакында шәригать ирештерүче [пәйгамбәр] тарафыннан хосусый яки гомуми рәвештә әмер булу. 2. Шул гамәл вакытында ихлас булу. 3. Шул эш Рәсүлуллаһ һәм сәләфләрнең гамәлләренә туры килү һәм охшау.
Бу өч шарттан берсе генә табылмаса да, ул нәрсә гыйбадәт исемен алмас һәм савапка лаек булмас.
Ихласлык исә Аллаһ ризалыгын һәм савабын, әмеренә буйсынуны ният итүдән гыйбарәт булып, берәр төрле дөньяви мәнфәгать катышса, ихласлык ялган була һәм гыйбадәтлектән чыга. Тик фарыз гамәлләрдә “Барыбер минем ихласлыгым юк, шуның өчен мин аны үтәмим” дияргә мөмкин түгел. Кушылган нәрсәгә буйсыну – бәндәнең бурычы.
Мәетләр өсләрендә тулысынча Коръән укылып, сәдакалар өләшү гадәте Рәсүлуллаһ заманында юк иде, сәхабәләр һәм сәләфләр арасында булганлыгы да мәгълүм түгел. Рәсүлуллаһ мәетләрне зиярәт кыла, аяк өстендә булган хәлдә, сәлам бирә һәм гөнаһларын кичерү белән дога кыла иде. Рәсүлуллаһның шуннан башка рәвеш белән зиярәт кылуы хакында бернәрсә дә күргәнебез юк. Рәсүлуллаһның шул эше өммәткә мирас булып калды, сәләфләр дә шулай гамәл кылдылар. Мәетләр өсләрендә Коръән укылу, тәһлил [“Лә иләһә илләллааһ” сүзләре] һәм тәкбирләр [“Аллаһү әкбәр” сүзләре] әйтелү, өчесе, җидесе, кырыгы һәм елы исеме белән кунак мәҗлесләре ясалу, кабер сәдакасы (гүр сәдакасы) исеме белән хайваннар бирелү, каберләрдә [зиратларда] сәдакалар өләшү кебек эшләрнең кемнәр тарафларыннан һәм нинди ниятләр белән уйлап чыгарылганлыкларын белмәсәк тә, гасры сәгадәттә [сәхабәләр заманында] булмаганлыкларын безнең белән бергә һәрбер гыйлем иясе белә.
“Садака бирү, Коръән укып, савабын багышлауда ни зарар бар?” – дип, гыйбадәт эшләрен игътибарсыз һәм уйлаусыз сурәттә йөртү ярамый. Коръән уку һәм сәдака бирүнең үзләрендә бер зарар да юк, ихласлык белән булса, бәлки файда бар. Зарар исә, гомуми булган гыйбадәтләрне хосусый төсләргә кертүдә (Рәсүлуллаһ һәм сәхабәләрнең гамәлләренә яраклы итмәүдә).
Иртәнге чәй белән төшке сәгать 11 уртасында мәчеткә җыелып, нәфел яки каза намазы уку гадәтен чыгаручылар булса, “Намаз уку, мәчеткә баруда ни зарар бар?” дип, гыйлем әһелләре тавыш чыгармый тик торырлар идеме? Әбү Талиб әл-Мәкки, Газали кебек суфилар “Рәгаиб” һәм “Бәраәт” исемле намазлар уйлап чыгарганнан соң, хәдис галимнәре “Намаз укуда ни зарар бар?” дип тормадылар, бәлки бөтен көчләре белән шушы гадәтне инкяр иттеләр һәм бетерергә тырыштылар, хәтта “Бу гадәтне тарату – ислам диненә җинаять кылу” икәнлеген дәгъва кылучылар да булды. Рәсүлуллаһның намаз укыган урынында халыкның намаз укуларын белгәннән соң, хәзрәте Гомәр “Намаз укуда ни зарар бар?” дип тормады, бәлки шул эштән өммәтне тыйды һәм: “Үткән өммәтләр шушындый нәрсәләр сәбәпле һәлак булдылар, фарыз намазның вакыты җитсә, Рәсүлуллаһ укыган урын булуын игътибарга алмыйча, укыгыз, әмма, Рәсүлуллаһ укыган урын булу җәһәтеннән, нәфел намазлары укып, бәрәкәт алган булып, чуалып йөрмәгез!” – дип шелтәләде.
Хакыйкать хәлдә, үткәндәге диннәрнең бозылулары, үзгзрүләре “Гыйбадәт кылуда ни зарар бар?” рәвешендәге кагыйдәгә таянып, пәйгамбәрләр тарафыннан өйрәтелмәгән гамәлләр, гыйбадәтләр уйлап чыгару яки өйрәтелгән кадәрдән арттыру һәм киметү сәбәпле булган иде.
Рәсүлуллаһтан ачык булмаган гакыйдәләр, гамәл һәм гыйбадәтләрнең һәрберсе (азы, күбе) – бидгать һәм һәр бидгать – адашу. Кайбер китапларда “яхшы бидгать” дигән сүзләр булганга карап, “Бидгатьнең яхшысы да бар икән” дип шөбһәләнергә урын юк. Ул сүзне башлап сөйләүче никадәр зур галим һәм ислам динендә хөрмәте югары булса да, сүзе ялган һәм мәгънәсез.
Рәсүлуллаһ “Һәр бидгать – адашу” дип торса, аңа каршы “Юк, алай түгел, бәлки кайбер бидгатьләрнең яхшы булулары да мөмкин” дияргә мөҗтәһиднең [үз тырышлыгы белән ислам чыганакларыннан хөкем чыгаручы галимнең] дә хакы юк, мөкаллиднең [дин галимнәренең сүзләренә сукырларча иярүченең] дә. Әгәр дә берәү һаман киреләнсә һәм һәрбер бидгатьнең адашу булуына ышанмаса, бу мәсьәләдә аның дошманы “Һәр бидгать – адашу” диюче Рәсүлуллаһ булачак.
Һәркем үзе белгән кадәр Коръән укып, Рәсүлуллаһка яки мәетләргә багышлый икән (ихлас булу шарты белән) – зарар юк. Мөселманнар арасында “Фатиха” һәм “Ихлас” сүрәләрен белмәгән кеше булмас. Ысул җәдидә мәктәпләрендә укучылардан күпләр бу сүрәләрнең мәгънәләрен дә беләләр. Акча алу һәм сыйлану яки нинди дә булса дөньяви бер бүләкләр күрү ниятләре катышудан иминлек булмаган рәвешләр белән җыелышып, Коръән укуга караганда да бер кешенең ихласлык белән Фатиха” һәм “Куль һүвәллаһ” сүрәләрен укып багышлавы бик күп мәртәбә зарарсызрак булса кирәк. Аллаһ дөресен белүчерәк.
Ризаэтдин Фәхретдин.
Шура. – 1916. – № 9. – Б. 228-230.