Inson tungi osmonni kuzatarkan unda turli xil savollar paydo boʻladi. Biz yashab turgan olam cheksizmi? yoki uning oxiri bormi? Olam qachonlardir paydo boʻlganmi yoki olam abadiymi? Xayot oʻz-oʻzidan paydo boʻlganmi? Yoki xayot cheksiz aql zakovat soxibi yaratganning buyuk moʻjizasimi? Bu kabi savollarga fan nima deydi?
Fan nuqtai nazariga koʻra olam bundan 13,7 mlr yil muqaddam katta portlash deb atalmish hodisadan soʻng paydo boʻlgan. Ungacha hech narsa mavjud boʻlmagan,na materiya na energiya hattoki vaqt vazoning oʻzi ham mavjud boʻlmagan,mutloqo boʻshliq va qorongʻulik boʻlgan xolos.
Bunga bizning ishonishimiz qiyin boʻlsada olamdagi jamiki borliq qachonlardir aql bovar qilmas darajada zichlikka va massaga ega atomdanda kichik boʻlgan bir nuqtada jam boʻlgan. 13,7 mlr yil avval ushbu nuqta nihoyatda baland harorat bilan portlagan. Olam oʻzining boshlangʻich va oʻta zich xolatidan sovushni va kengayishni boshlagan va kengayishda davom etmoqda.Ushbu portlash fanda big beng yani katta portlash deb ataladi.
Katta portlash hodisasi olamning boshlangʻich holatini va yoshini belgilab beradi. Katta portlashdan soʻng dastlab faqat energiya mavjud boʻlgan, materiya va antimateriya oʻrtasida ulkan toʻqnashuvlar sodir boʻlgan. Ushbu toʻqnashuvlarda materiyaning antimateriyadan ustun kelganligi tufayli sizu biz yeru osmon yulduzlar galaktikalar borliqdagi jamiki narsalar mavjud, aks holda olamda energiyadan boshqa hech narsa mavjud boʻlmas edi.
Olam vaqt oʻtishi bilan energiyaning proton,neytron va elektronlar kabi subatom zarrachalariga aylanishi uchun yetarlidarajada sovigan. Materiya va energiya ajrala boshlagan.Ilk subatom zarrachalari atom yadrolarini, yadrolar esa birlashib ilk kimyoviy unsurlar vodorod,geliy va letiylarni tashkil qilgan. Ushbu kimyoviy unsurlarning ulkan bulutlari gravitatsiya orqali yulduzlar va galaktikalarni paydo qilgan.
Katta portlash hodisasining ilk soniyalaridayoq tabiatning toʻrtta oʻzgarmas kuchi gravitatsiya,elektromagnitizm, kuchli va kuchsiz yadro kuchlari paydo boʻlgan. Ushbu tabiat kuchlari koinotning barcha qismida bir xil taʼsirga ega. Katta portlash modeli izchil oʻrganilgan va dunyo ilmiy hamjamiyati tomonidan olamning paydo boʻlishi haqidagi eng toʻgʻri nazariya deb tan olingan. Katta portlash hodisasiga dastlab dunyoning koʻpgina yetuk olimlari ham ishonch bildirishmagan shu jumladan Albert Eynshteyn ham. Biroq olimlar katta portlash nazariyasini Eynshteynning nisbiylik nazariyasiga asoslangan holda fanga kiritishgan. Bu borada Aleksandr Fridman va Georgis Lamaitrelarning xizmatlari katta boʻlgan. Katta portlash nazariyasi Albert Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasi, fazoning bir xilligi va izotropiyasi kabi tushunchalarga tayanadi.
Katta portlash nazariyasi olimlar oʻrtasida katta bahs munozaraga sabab boʻlgan, dunyo olimlari katta portlash va sobit olam ya'ni doimo mavjud boʻlgan olam nazariyasi tarafdorlariga boʻlingan. 1929 yili AQSHlik falakkiyotchi olim Edvin Habbl Kaliforniyadagi maunt-vilson observatoriyasida oʻsha vaqtlardagi eng katta teleskop boʻlgan huker nomli teleskop yordamida koinotni kuzatib borib galaktikalarni bizdan va bir-biridan uzoqlashayotgani qanchalik uzoqda boʻlishsa shuncha katta tezlanish olayotganini ya'ni olamni kengayotganini ochib berdi. Habblning ushbu kashfiyoti olamshumul kashfiyot boʻldi, dunyo hamjamiyati olimlari olam uzluksiz kengayotgan ekan demak uning kengayishni boshlagan boshlangʻich nuqtasi boʻlgan deya katta portlash nazariyasini keng koʻlamda ilgari sura boshladilar.
1964 yili AQSHlik olimlar Arno Penzias va Robert Vilsonlar oʻzlarining umuman boshqa maqsadda yaratgan kuchli radioteleskopi yordamida nomaʼlum portlash toʻlqinlari aks etgan signallarni tutishdi. Ammo ular bu signallar qayerdan kelayotganini umuman tushuna olishmadi.Ular radioantennasini qayerga yoʻnaltirishmasin signallar bir xilda kelishda davom etaverdi.Soʻngra bu signallar haqida dunyoning boshqa olimlari bilan oʻrtoqlashishdi. Olimlar signallarni oʻrganib chiqar ekan signallar yerning biron bir qismidan emas olis koinotdan kelayotganini va bu signallar 13,7 mlr yil avval sodir boʻlgan katta portlash hodisasi toʻlqinlarini aks ettirayotganini aniqlashdi.
Katta portlash xodisasi haqida islom dinining muqaddas kitobi qurʼonda ham ishora berilgan, qur'on oyatlarini oʻqib chiqsangiz qur'onda olam yoʻqdan bor etilganligi haqida maʼlumot berilgan. Katta portlash nazariyasiga koʻra ham olam mutlaqo yoʻqlikdan nihoyatda kichik bir nuqtaning portlashidan xosil boʻlgan.
Dunyoizmizning bir qator ilgʻor olimlari olam shu qadar murakkab tuzilganki unda xayotning bizning mavjudligimiz ming minglab parametrlari hayot mavjud boʻlishi uchun muayyan sharoitga keltirilgan sxemaga oʻxshaydi, bu esa olamning buyuk yaratuvchisi borligidan dalolat deyishadi.
2013 yili Yevropa kosmik agentligining plank fazoviy observatoriyasi olamning yoshini 13,798 mlr yil ekanligini aniqlashtirdi. Bugungi kunga kelib olam 93 mlr yorugʻlik yili kengligigacha kengaygan, bu kengashish masofasini Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasidan kelib chiqqan holda olamning kengayish tezligi chegaralanmaganligi bilan izohlash mumkin. Insoniyat texnologiyalarining qutrati ortib borgani sari katta portlash xodisasi haqiqatdan roʻy berganligini isbotlovchi dalillar ham koʻpayib bormoqda. Jumladan NASAning afsonaviy Habbl teleskopi katta portlashdan soʻng paydo boʻlgan ilk yulduzlar va galaktikalarni tasvirini insoniyatga taqdim etdi.
Olam qachongacha kengayadi qachon u kengayishdan toʻxtaydi. Ayrim olimlarning fikriga koʻra olam bir kun kelib kengayishdan albatta toʻxtaydi va qayta toriyishni boshlaydi. Olam oʻzining maksimal darajadagi nihoyatda zich xolatigacha toriyib borib soʻngra yana katta portlashga oʻxshash hodisa roʻy beradi va olam yana kengayishni boshlaydi hamda bu ketma ketlik abadiy davom etaveradi deyishsa yana ayrim olimlar parallel olamlar mavjudligi haqida gapirishadi. Ularning fikricha biz koʻp sonli olamlarning birida yashayapmiz. Katta portlash xodisasi faqatgina bizning olamimizda emas parallel olamlarda ham roʻy bergan. Ammo bularning barchasi taxmin va farazlar xolos fan bu kabi sirlarni ochib berishga ojiz qolmoqda.
Bugun biz sizlar bilan olamning paydo boʻlishi haqida fan nuqtai nazari bilan yondashdik. Olamning paydo boʻlishi haqidagi koʻplab savollar hamon jumboqligicha qolmoqda. Balki insoniyat bu sirlarning tagiga hech qachon yeta olmas, balki bularning barchasi olamning yolgʻiz yaratguvchisining oʻzigagina ayondir.