Manbashunoslik bo’yicha ko’plab savollar paydo bo’lishiga qaramay bunday manbalarning kamligi to’liq tasavvur paydo qilishga kamlik qilad. Qarluqlar davlati manbalarining ikkinchi guruhiga oʻtar ekanmiz ulardagi ma’lumotlar asosan uzuq-yuluq holda uchrashiga jiddiy e’tibor qaratgan holda, oʻrganib va tahlil qilishimiz maqsadga muvofiq boʻladi. Ushbu ma’lumotlarga jiddiy e’tibor bersak, ma’lumotlar tematik jihatdan tarixiy geografikligiga koʻzimiz tushishi aniq.
Arab geografi Al-Yaqubiy (IX asr) Vaxsh qarluqlar turklarining egallagan hududlaridan boshlanib Pomir, Rasht (Qorategin) va Kumej viloyatlaridan oqib oʻtadi deb yozgan edi.
Ibn Rusta (X asr boshlari) bergan ma’lumotlarda “Jayhunga bir necha daryolar quyiladi. Shulardan eng yirigi Vaxshob. Bu daryo qarluq turklari egallagan hududning yuqori qismidan oʻtib Pomir viloyatiga va undan keyin Rashtga oqib boradi” deyiladi.
Muallifi noma’lum X asrga oid “Hudud ul-Olam” asarida Movarounnahr hududining chegarasi koʻrsatilganda Qarluqlar hududi koʻrsatilib oʻtiladi: “ … bu shunday nohiyatki, uning sharqiy hududi – Tibat, hududiga tutash, janubi – Xuroson, gʻarbi Gʻuz va Xalluh, shimoli ham Xalluh hududi (bilan chegaralangan). Shuningdek, yana shu narsa qayd etiladiki, Tuzkoʻlning janubida qarluq urugʻlaridan yettitasi, Kulon va Marki shaharlari orasida esa uchtasi joylashgan. Gʻankasir qishlogʻida va uning yaqinida qarluq urugʻlaridan bir nechtasi yashagan. Karmankat qishlogʻida ularning laban urugʻI yashagan. Ushbu asarda ham qarluqlar hududi Tibet togʻlari bilan chegaralanganligi ikki marotaba eslatilgan. Mazkur asarda keltirilgan ma’lumotlardan qarluqlarning bir guruhi (X asrda) Pomir togʻlarining janubi-sharqida, Tibetning shimoli-gʻarbida, Yorkend va Xoʻtan rayonlarida yashaganligi aniqlanadi. “Hudud ul-Olam” asarida qayd etilishicha, qarluqlar koʻp sonli, nufuzli xalq boʻlib, ularning bir qismi chorvachilik, bir qismi ovchilik va yana boshqa bir qismi chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Yettisuv, Shosh, Fargʻona hududlarida qarluqlarning bir oʻzlarigina yashamay boshqa – turkey qabilalarham aralash holda yashab kelgan. Bu turkiy qabilalarning koʻpchiligi qarluqlardan oldin kelib joylashgan boʻlsalar, bir qanchalari qarluqlar bilan birga kelganlar.
Abu Rayhon Beruniy asarlarida koʻrsatilgan turklar joylashuvi haqida: Turklar Kashmir bilan tutash hududlarda, Kashmirga yaqin togʻlarning (Tibet) turklar hududiga tutashganligi va bu togʻlarning oqib chiqqan daryolarning yuqori qismi turk hududlaridan chiqib kelishini bir necha marotaba ta’kidlaydi. Beruniy Tibet turklari deb, shu togʻning shimoli-gʻarbiy qismidagi hududlarda joylashgan turklarni nazarda tutgan boʻlishi kerak. Beruniy IX-X asrlarda Oʻzganda, Bolasagʻunda (Issiqkoʻlning janubida, Toʻqmoq shahriga yaqin joyda), Qoʻchqorboshida (Chu daryosining yuqori oqimida), Barsaxonda (Issiqkoʻlning janubiy qirgʻogida), Issiqkoʻl atrofida, Otboshda (Norin daryosining janubi-gʻarbida), Ardukendda (Koshgʻarda), Yorkentda va Turfon vodiysida yashagan aholini ham turk deb atagan. Tarixdan ma’lumki, bu hududlarda IX-X asrlarda asosan qarluqlar yashagan. Tibet va Afgʻonistonning shimoli-sharqida, Hindistonning shimolida shu asrlarda joylashgan, Beruniy turk deb atagan aholining aksariy koʻpchiligi qarluq turklari boʻlganligi ehtimoldan holi boʻlishi kerak. IX asr boshlarida qarluqlarning Tibetda yashaganligi Tibet manbalarida ham qayd etilgan. XI asrga oid Tibet manbalarida qarluqlarning Hindistonning shimoliy chegaralarida, Himolay va Pomir togʻoldi mintaqalarida yashaganligi hikoya qilinadi. Keltirilgan barcha manbalar Tibetda (aniqrogʻi uning shimoli-gʻarbiy qismida), Afgʻonistonning shimoli-sharqiy qismida, Hindistonning shimoliy hududlarida yashagan turklarning talay qismi qarluqlar boʻlganligini yana bir marotaba tasdiqlanadi.
Gʻarbiy Turk xoqonligi hududida 766 yildan boshlab qarluqlar hukmronlik qiladilar. Gardiziyning yozishicha, bu katta hududda tashkil topgan yangi qarluq etnik uyushmasining birinchi yabgʻusi Ilmalmasin (balki Itolmasin) nomli kishi boʻlgan.
Xitoy manbalarida Qarluq etnik uyushmasi uch qabiladan tashkil topgan deb koʻrsatiladi. Ular Xitoy manbalarida chjisi(chigʻil), meulo, tashili deb koʻrsatilgan. Bularning har birining tarkibiga bir qancha urugʻlar kirgan.
Ibn Fadlanning (X asr boshi) hikoya qilishicha, gʻoʻzlarning ichida oʻn ming ot yilqisi, yuz ming bosh qoʻylari bor oilalari boʻlgan.
Qarluqlar davlatida yuz berayotgan ichki jaroyonlar xususida arab sayyohi Abu Dulaf shunday deydi: Qarluqlar bir-birlarni koʻrolmasdan doimo siqib, ozor berib keladilar.