Jungʻor feodallari janubiy Qozogʻistonni egallab nafaqat yaylovlar, balki hunarmandchilik markazlari va karvon yoʻllariga ham egalik qilishni moʻljallagan edi. Qozoq va Jungʻor xonliklari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar tobora qonli tus ola boshladi. Qozoqlar birin-ketin magʻlubiyatlarga uchrab, yaylovlarni, boyliklarni boy bergan. Jungʻorlar qozoqlarni asir olib, chorva mollarga qoʻshib Jungʻoriyaga haydab olib ketilgan. Goho butun-butun urugʻlar va ovullar aholisi qirib tashlangan. Oʻzaro tarqoqlikni boshidan kechirayotgan qozoq xalqi uchun buyuk musibat va alamli yoʻqotishlar davri boshlandi.
Qozoqlar mana shunday siyosiy vaziyatdan chiqishning yagona yoʻli shimoliy qoʻshni – Rossiya bilan ittifoq tuzish kerak, degan xulosaga kela boshlagan. 1717-yili Qayp va Abulxayr boshchiligidagi 30 ming kishilik qozoq qoʻshini Jungʻoriyaga yurish qilgan. Lekin ular Ayaguz daryosi boʻyida qaqshatqich magʻlubiyatga uchrashgan. 1723-yilda Qozoq xonlarining tarqoqligidan foydalangan Jungʻor hukmdorlari qozoqlarga qarshi urush harakatlarini boshlashgan. Mazkur yil “Buyuk musibat yillari” ning boshlanishi edi. Muallif jungʻorlarning Markaziy Osiyoda nafaqat qozoqlarga balki boshqalarga ta’sir oʻtgani hususida Buxorolik tarixchi Muhammad Yoqubdan quyidagicha iqtibos keltiradi:
“Buxoroga qochib kelgan qozoqlar ochlikdan oʻlganlarni koʻmib oʻtirmay, pishirib yerdi. Buxoro, Samarqand aholisi qozoqlardan aziyat chekardi.”
Jontoyev M. mazkur maqolasida “qozoqlarning jungʻorlar bilan olib borgan urushlari oqibatida Qozoq xonliklari siyosiy va harbiy jihatdan zaiflashib ketishiga sabab boʻldi. Buning natijasida qozoq xalqi oʻz boshidan katta qiyinchiliklarni kechirdi va oqibatda Rossiya tobeligiga oʻtishga majbur boʻldi.” deya xulosa qiladi.
Qozoq xonligining Nogʻay xonligi bilan munosabatlari ham alohida bir mavzu hisoblanadi. Ikki xonlik oʻzaro qoʻshni boʻlib yashaganliklari tufayli oʻrtada iqtisodiy-ijtimoiy, siyosiy-diplomatik aloqalar boʻlishi tayin edi. Qozoq-Nogʻay munosabatlari boʻyicha bir qancha tadqiqotlar olib borilgan borilgan boʻlib, ularda asosan ikki yoʻnalish mavjud:
- 1) Qozoq xonligi manfaatlari yuzasidan kelib chiqib bajarilgan tadqiqotlar
- 2) Nogʻay xonligi manfaatlari yuzasidan kelib chiqib bajarilgan tadqiqotlar
Jumladan, Amantay Isin oʻz tadqiqotlarida Qozoq xonligi va Nogʻay oʻrdasi oʻzaro munosabatlar oʻrta asr rus va sharq manbalari asosida monografik tadqiqot oʻtkazilgan. Qozoq-nogʻay siyosiy munosabatlarining asosiy jihatlari koʻrilib, uning Rus davlati, Qrim, Astraxan va Oʻrta Osiyo xonliklari, Usmoniylar imperiyasi bilan xalqaro aloqalarga ta’siri, tarixiy voqeliklar va jarayonlarga ta’siri koʻrib chiqiladi.
Trepavlov V. esa masalaga oʻz tadqiqotlari davomida Nogʻay oʻrdasi pozitsiyadan kelib chiqib yondashib, qozoq-nogʻay aloqalarining tez-tez buzilib turishida qozoq koʻchmanchilarini ayblaydi. Qozoq xonlari Qosimxon, Haqnazarxon, Toxirlarning Nogʻay xonligi bilan munosabatlari va oʻrtada urush boʻlgan vaqtlardagi harbiy harakatlari yoritiladi.
Atigayev N. A. Haqnazarxonning tashqi siyosatida asosiy masala Noʻgʻay xonligi boʻlganligi va Noʻgay xonligiga nisbatan bir necha bor sezilarli zarba berganligi haqida ma’lumot beradi.
Xulosa oʻrnida shuni aytish mumkinki, tarixiy jarayonlarning roʻy berishidagi sabab va xususiyatlarni ilmiy jihatdan tadqiq etishda har tomonlama tahlil qilish tarixiy haqiqatning yuzaga chiqishida katta omil sanaladi. Ayniqsa, turli davrlarda yaratilgan tarixiy ilmiy asarlarda mualliflarning tadqiqot masalalariga turlicha yondashuvlari va fikrlari, xulosalarning turlichaligi, ularni ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish va tarixiylik, ilmiylik hamda xolislikka asoslanilgan eng toʻgʻri xulosalarni chiqarish bugungi kun tarixchi mutaxassislari oldida turgan muhim vazifalardan sanaladi.
Tarix fanining muhim sohalardan biri hisoblangan tarixshunoslik sohasi tadqiq etilayotgan tadqiqot ob’yektining turli davrlarda oʻrganilish jarayonlari, tadqiqotchilarning muammoning yechimini ochib berish jarayonida turli nuqtai-nazarlardan yondashganliklari va ilmiy xulosalar va natijalarning turlicha talqinlarini bir-biri bilan qiyoslash, taqqoslash va ularning tahliliy tadqiqoti jarayonida obyektiv xulosalar chiqarish imkoniyatini bera oladi. Mavzu yuzasidan keyingi tadqiqotlar uchun tavsiyalar sifatida koʻrsatib shuni oʻtish oʻrinliki, xonlik tarixshunosligining xorijiy mamlakatlar tarixiy asarlarining yanada kengroq va chuqurroq tahlilini tadqiqot obyekti sifatida oʻrganilishi xonlik tarixi boʻyicha ma’lumotlarni yanada mukammallashtirishi mumkin. Bundan tashqari mazkur bitiruv malakaviy ishidan shuni anglash mumkinki, Qozoq xonligi mavzusi oʻzbek tarixshunosligida deyarli yoritilmaganligini koʻrsatadi. Agar mazkur mavzu boʻyicha manbalar orqali oʻzbek xonliklari va Qozoq xonligi oʻrtasidagi munosbatlar koʻrib chiqilsa Qozoq xonligi tarixi boʻyicha ma’lumotlar yanada boyiydi.