Klyashtorniy S. G. Qozoq xonligi va Rus davlati oʻrtasidagi munosabatlar XVI asrning boshlarida boshlangani haqida malumotlar beradi. XVII asrda Rossiya va Qozoq xonligi oʻrtasida siyosiy, diplomatik va savdo aloqalari sezilarli darajada rivojlanib boradi. Asosan Taukexon davrida qozoq-rus munosabatlari yuqori darajada rivojlanib boradi. Taukexon 1686 – 1693-yillarda ruslarga beshga yaqin elchilik missiyalarini joʻnatadi.
Qozoq xonligi tashqi siyosatida jungʻorlar bilan munosabatlar alohida oʻrinni egallaydi va bu borada salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. Mazkur masalalar yuzasidan Edilxanova S. A. quyidagi ma’lumotlarni beradi: Rabdan jungʻor xoni sifatidagi birinchi chiqishi bu qozoq xoni Taukega qarshi boshlagan urushi edi. 1698 yil bahorida u Syuan Ye ga quyidagi mazmundagi maktub yoʻllaydi:
“Biz Tauke ga qarshi urushni oʻz hohishimiz bilan emas majburiyat tufayli boshladik. Bunga sabab Taukening boʻysunishdan bosh tortishi. U Galdan davrida asir olingan va dalay-lama Lxasuga sovgʻa qilingan oʻgʻlini qaytarishni soʻradi va evaziga boʻyin egishini aytdi. Man oʻgʻlini qaytarib, 500 nafar qoʻriqchi va elchim Urxedey-Batur-taydji boshchiligida uning huzuriga yubordim, lekin u barch odamlarimni kallasini oldi. Bundan tashqari Taukening odamlari Volga boʻyidan kelayotgan karvonimga hujum qilishdi, karvonda mening, Sevan-Rabdanning kelini, Ayuk-xoning qizi bor edi. Yana u Rusdan qaytayotgan mening savdogarlarimni taladi. Bularning barchasi tufayli men oʻz qoʻshinim bilan uni boʻy sundurishga otlandim. Buni mening urushga boʻlgan tashnaligim deb hisoblamaysiz deb oʻylayman.”
Natijada 1698 yilda oyrat va qozoq feodallari oʻrtasida yangi urush boshlanib ketdi. Endi bu oddiy talon tarojlik urushi emas, balki qozoq feodallarini bosib olishga qaratilgan shiddatli janglar edi. Rabdan 1711-1712, 1714, 1717, 1723 va 1725 yillarda qozoq feodallariga qaqshatqich zarbalar berdi va oʻzi bir necha kuchli hujumlarni qaytarishga majbur boʻldi. 1708-1735 yillarda Jungʻor xonligi va qozoqlar oʻrtasidagi “yettinchi” eng uzoq davom etgan urush (27 yil avom etgan). Urushni uch katta bosqichga boʻlsak boʻladi. Birinchi – 1708-1723 yillarda; ikkinchisi – 1723-1730 yillarda (qozoqlar uchun himoya, oyratlar uchun bosqinchilik urushi); 1730-1735 yillarda. Sevan-Rabdan davriga birinchi va qisman ikkinchi bosqichlar kiradi. 1708 yil – jungʻorlarning Katta juzga hujumi; 1709-1716 yillar – chegara janglari (1710 yilgi Qorakumdagi qurultoyda Bogembay-batir boshchiligida Birinchi umumqozoq birlashmasi tuzildi); 1717-1718 yillar – Ayaguz va Aris daryolari boʻyidagi asosiy janglar (qozoqlarning magʻlubiyatiga sarkardalarning kelishmovchiligi va oyratlarning kuchli qoʻshini sabab boʻldi); 1723 yil – jungʻorlarning Katta va Oʻrta Juzga toʻsatdan “yetti yoʻnalishda” hujumi;qozoqlar Toshkent, Sayram, Turkistonni qoʻldan boy berishdi; oyratlar ta’siri ostiga Xodjakent, Samarqand, Andijonning oʻzbek aholisi ham tushib qoldi; 1724 yilda – Kichik Juzning xoni Abulxayr Turkistonni qaytarib oldi; 1725 yilda – jungʻorlar tomonidan qoraqalpoqlarni yakson qilinishi; 1726-yili – Ordabasdagi qurultoyda Abulxayrxon boshchiligidagi Ikkinchi umumqozoq birlashmasini tuzishdi.
Qozoq-jungʻor munosabatlari boʻyicha Kasimbayev J. maqolasida asosiy e’tibor Jungʻor va Qozoq xonliklari oʻrtasidagi siyosiy tarixga qaratiladi. Unda asosan ikki dushman tomonning harbiy qurollanishi oʻrganilgan.
Oʻzbekistonlik tadqiqotchilardan Jontoyev M. Qozoq xonligining jungʻorlar bilan bogʻliq ayrim masalalarni yoritadi. XVIII asr boshlarida qozoqlar siyosiy jihatdan tarqoq mamlakat boʻlib qolmoqda edi. Bu asr boshlarida Qozoq xonligi tashqi siyosiy aloqalarining yomonlashuvi sababli nochor holatga tushib qoldilar. …Qozoq xalqi uchun eng katta xavf, bu – sharq tomondan kuchli va yovuz dushman, harbiy feudal Jungʻor xonligi edi. Qozoq va Jungʻor xonliklari oʻrtasidagi kurash yuz yildan ortiq davom etib kelgan. Bu masalani tahlil qiladigan boʻlsak, uning bosh sababi quyidagilardir:
- Birinchidan – yaylovlar uchun kurash, chunki koʻchmanchi chorvachilik sharoitida yangi-yangi yaylovlarga doimiy ravishda ehtiyojning mavjudligi koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanuvchi xalqlarning bir-biriga dushmanlik kayfiyatining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Chorva soni keskin oshib ketgan yillari yaylovlar yetishmay, qoʻshnilar bir-birlarining yaylovlarini zoʻravonlik bilan tortib olishga odatlanishgan.
- Ikkinchidan – jungʻor qoʻshinlarining yaylovlarni qoʻlga kiritish rejasi faqat gʻarb tomonga yoʻnaltirilgan. Chunki, sharq tomondagi qoʻshin – Sin imperiyasi ulardan ancha qudratli edi.
Keyingi sabablarini navbatdagi maqolamizda ko'rib chiqamiz. E'tiboringiz uchun rahmat.