Bundan avvalgi maqolamizda, qozoq xonligi tarixi tarixshunosligi masalalarini o’rganib chiqqandik. Navbatdagi masala shundan iboratki, unda qozoq xonligi kelib chiqishi konseptual muammosi turli tarixchilar tomonidan tayyorlanib, o’rganilgan holda ochib beriladi.
Qozogʻiston tarixidagi muhim masalalardan biri qozoq xonligining kelib chiqishini oʻrganish hisoblanadi. Qozoq xonligining tashkil topishi Jonibek va Girey nomlari bilan bogʻliq. Bizga ma’lumki, XV asrning boshlaridanafaqat Temuriy shahzodalar oʻrtasida, balki, Chingizxon avlodlari boʻlmish Shaybon ulusida ham ichki siyosiy kurashlar keskinlashgan edi. Shaybon ulusidan chiqqan koʻchmanchi oʻzbeklar davlatining asoschisi Abdulhayrxon Chingizxon ulusi tarkibiga kirgan barcha hududlarni bosib olishni oʻz oldiga maqsad qilgan edi. Shu maqsadda 1428-1429 yillarda Turani bosib olib uni oʻz davlati poytaxtiga aylantiradi. Abulxayrxon oʻz davlatini Oltin Oʻrdadagi Toʻgʻa Timur davlatiga bogʻliq boʻlmagan mustaqil davlat deb e’lon qilgan. 1431-1432 yillarda u Xorazm ustiga yurish qildi. 1446 yilda Sirdaryo boʻyidagi Oqqoʻrgʻon, Arquq, Oʻzgan, Sigʻnoq, Soʻzoqni bosib oldi. Abulgʻozixonning yozishicha, xon hokimiyatiga qarshi chiqqanlarning birontasi ham Abulxayrxonning qahr-gʻazabidan qochib qutula olmagan. Lekin, baribir xonning qahr-gʻazabi ayrim sultonlarning qarshiligini sindira olmagan. Oʻrusxonning evarasi Baroqxonning oʻgʻillari Gireyxon bilan Jonibek sultonlar shular jumlasidandir. Ular xaqida 1456-1457 yillarga qadar ma’lumot yoʻq. Baroqxon oʻldirilgandan keyin ular Oq Oʻrdada hukmronlik qilgan boʻlishlari mumkin.
Mashhur tarixchi Muhammad Haydarning (XVI asr) ma’lumotlarga qaraganda, Gireyxon va Jonibekxon 1455-56 yilda (adabiyotlarda 1459-1460 yy.) Abulhayrxonning ta’qibi ostida Moʻgʻulistonga koʻchib ketgan. Moʻgʻuliston xoni Eson Bugʻoxon (1428-1462) ularni izzat-ikrom bilan kutib olgan va ularga Chu va Qoʻziboshi degan yerlarni (Gʻarbiy Moʻgʻiliston, ya’ni hozirgi Chu vodiysi va Yettisuv oʻlkalarining bir qismini) bergan. Eson Bugʻoxon bu ishi bilan ularning yordamida Moʻgʻilistonning ichki nohiyalarini qalmoqlar va koʻchmanchi oʻzbeklarning tez-tez qilib turgan hurujlaridan himoya qilish maqsadini koʻzlagan. Keyinchalik Gʻarbiy Moʻgʻuliston Abulhayrxon ta’qibidan qochgan kishilar uchun boshpana bir joy boʻlib qolgan. 1462-yilda Eson Bugʻoxon vafot etdi. Demak, Qozoq xonligining tashkil topish jarayoni XV asrning ikkinchi yarmidagi Abulxayrxon davlati va Moʻgʻulistondagi ichki siyosiy vaziyat bilan chambarchas bogʻliq, aynan shu davrda ikkala davlatda ham ichki tushkunlik holati kuzatiladi. Abulhayrxon va moʻgʻul hukmdori qabila va urugʻlarni himoya qilib, oyratlarga (boʻlgʻusi jungʻor-qalmoqlar uyushmasiga) qarshi ularni jipslashtirib yagona mustahkam etnik hudud, ya’ni davlat tuza olmadi. Shuning uchun Jonibek va Gireylar jamiyatning barcha qatlamlarining hohishlarini inobatga olib, ularni bir ittifoqqa birlashtirgan edi. Xuddi shu davrlarda Oʻrta Osiyoda qirgʻizlar, oʻzbeklar, qolraqalpoqlar oʻz davlatlariga asos solgan edilar. Moʻgʻulistonda oʻzbek xonligidan ajralib chiqqan qozoq davlatining tashkil topishi Abulhayrxonni tashvishga solib qoʻyadi. U katta qoʻshin toʻplab 1468 yilda Moʻgʻulistonga safarga chiqadi, ammo yoʻlda halok boʻladi. Abulxayrxon vafotidan soʻng uning davlatidagi siyosiy inqiroz yanada keskinlashadi, sulolalar oʻrtasidagi kurash kuchayadi. Hokimiyatga uning oʻgʻli Shayx-Haydarxon oʻtiradi. Jonibek va Gireylar Oʻzbek ulusidagi hokimiyat ishlariga aralasha boshlaydilar. Magʻlubiyatga uchragan Shayx-Haydarxon halok boʻladi, Abulxayrxonning nabiralari qochib ketishadi.
Shundan soʻng Jonibek va Gireyxon taxtni egalladilar va Oʻzbek ulusini oʻz xonliklariga qoʻshib oldilar. Jonibek va Girey tarafdorlari oʻzbek-qozoqlar deb atalgan, keyinchalik esa qozoq deyilgan. Ular tuzgan davlat Qozogʻiston deb atala boshlangan.
XV asr oʻrtalari va XVIII asrda Qozoq xonligi yagona siyosiy birlashma hisoblangan. Bu davr xonlik uchun oyoqqa turish pallasi hisoblangan. Aynan shu vaqtda xonlikning hududi goh kengayib, goh qisqarib turgan. XVIII asrda Juzlar oʻzlarining xonlarini saylaydilar.
Juzlar oʻrtasida raqobat davri boshlangan. XV asrning 50-70 yillarida Qozoq xonligining xonlari Jonibek va Gireyxonlar edi. Ular davrida Gireyxonning katta oʻgʻli Burunduq 70-yillarning oʻrtalarida yoki 1480 yillardan taxtga oʻtirdi. Qozoq xonligining tashkil topish davrida uning xonlari Shayboniylar bilan Sirdaryo boʻyidagi shaharlar uchun doimiy kurashlar olib borganlar.
