Davlatlar tarixida siyosiy tarix masalalari doim dolzarb boʻlib hisoblanadi va u davlatlar tarixini yoritishda eng koʻp qoʻl uriladigan masala hisoblanadi. Qozoq xonligi mustaqillik davri tarixshunosligida bu masalaga eng koʻp qoʻl urilgan masalalardan biri deb aytish mumkin. Mazkur davr adabiyotlarini koʻrib chiqib xonlik siyosiy tarixida yoritilayotgan asosiy muammolar quyidagilar ekanini aniqladik:
- 1) Xonlikning kelib chiqish tarixi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar (bu masala bundan oldingi bobda yoritildi)
- 2) Qozoq xonligining xronologik tarixi
- 3) Qozoq xonlarining biografiyasi, siyosiy faoliyati yuzasidan ishlangan tadqiqot ishlari
Diqqatimizni ikkinchi va uchinchi masalaga qaratgan holda shunday deyishimiz mumkinki, mustaqillik davrida Qozoq xonlariga boʻlgan munosabat keskin oʻzgardi. Mustaqillik davrlarigacha Koʻplab tadqiqotchilarning qozoq xonlariga boʻlgan munosabatlari sinfiy xarakterda boʻlgan.
Qozoq xonligining umumiy tarixi boʻyicha G. V. Kan, Amanjol Kuzembayuli va Erkin Abil, N. A. Atigayev, N. E. Masanov, J. O. Artikbayev, K. M. Baypakov, K. A. Akishev va boshqalar tadqiqot olib borishgan. Mazkur tadqiqotlar mazmunan oʻxshash hisoblanib ularda asosan, quyidagi xarekterdagi ma’lumotlarni koʻrishimiz mumkin.
XIII asrda qozoq xalqining etnik konsolidatsiyasiga moʻgʻullar bosqini toʻsqinlik qildi. Shundan soʻng Qozogʻiston hududlariga yangi etnik komponent moʻgʻul qabila va urugʻlari: mangʻitlar, barloslar va boshqalar qoʻshiladi va ular turklar bilan asta-sekin assimilyatsiyalasha borib, qozoq etnosi shakllanishini adogʻiga yetkazdi.
XV-XVI asrlar Qozogʻiston hududida qabila etno-siyosiy ittifoqlari hisoblanmish juzlarning paydo boʻlishi xarakterlidir. Bu esa ta’kidlangan davrda qozoq juzlari tashkil topgan degan fikrni bildirmaydi. Qozoq juzlari ham xuddi qozoq xalqi kabi uzoq tarixiy jarayonda shakllangan. Manbalarda esa qozoq juzlarining paydo boʻlgan davrini XVI asr bilan belgilanadi. Juzlarning tashkil topishiga asosiy turtki boʻlgan narsa, bu Qozogʻistonning tabiiy muhiti va koʻchmanchi xoʻjalik usulidagi tabiiy tarixiy hududiy taqsimotdir.
Qozogʻiston tabiiy-landshaft mintaqalardan tashkil topgan. U tabiiy ravishda uch geografik qismga ajralgan: Janubiy Qozogʻiston va Yettisuv; Gʻarbiy Qozogʻiston; Markaziy, Shimoliy va Sharqiy Qozogʻiston. Bu boʻlinish Qozogʻiston aholisining ham xoʻjalik, ham madaniy faoliyatida oʻz aksini topgan. Qozoq yerlari Ulugʻ juz, Oʻrta juz va Kichik juzlarga boʻlingan.
Katta (Ulugʻ) juz Sirdaryodan Yettisuvgacha boʻlgan hududlarni egallagan: Uning tarkibiga uysun,qangʻli, alban, dugʻlat, suan, sirgʻali, isti, oʻshaqti, shaprashti, jaloir qabilalari kirgan.
Oʻrta juz Markaziy va Shimoli-Sharqiy Qozogʻiston hududlarini egallagan. Uning tarkibiga qipchoq, argʻin, uak, nayman, qoʻngʻirot, kereit va bashqa qabilalar kirgan. Kichik juz Sirdaryoning quyi oqimi, Orol dengizi qirgʻoqlari va Kaspiyning shimoliy-sharqiy tomonlarini qamrab olgan. Uning tarkibiga bayuli deb atalgan jami oʻn ikki urugʻni birlashtirgan qabila ittifoqi – aday, jappas, alash, bersh, yesen-temir, serkesh va b.; jetiru deb atalgan yetti urugʻni birlashtirganquyidagi tabin, tama, jagalbayli, ramadan va b. urugʻlar; alimuli deb nomlanuvchi olti urugʻning birlashmasidan tashkil topgan qabila ittifoqi, bular - qorasoqol, qorakesek, toʻrtkara, shekti va boshqalar.
XV asr ikkinchi yarimida yozma manbalarda bu xalq qozoq nomi bilan atala boshlangan. “Qozoq” atamasi hozirgi kungacha munozarali soʻz boʻlib qolmoqda. Bu soʻz oʻrta asr manbalarida, jumladan Ibn Asam al-Kufi asarida, N.Karamzin, A.Vamberi va boshqalarning asarlarida “qozoq” soʻziga ta’rif berilgan. Bunga koʻra, “qozoq” atamasi qipchoqlar yashagan hududlarda kelib chiqqan boʻlib, “erkin”, “darbadar” degan ma’noni bildirgan, degan fikrlar mavjud. “Qozoq” turkiy-qipchoq soʻzining “ozod, erkin, mustaqil” degan ma’nolarini V.Velyaminov-Zernov, V.V.Bartold, S.Ibrohimov, V.P.Yudinlar ma’qullashgan. Jonibek va Girey Abulxayrxondan ajaralib koʻchib ketishgach, ularning tarafdorlari xon oʻrdasidan qochib ketganlar ma’nosida “qozoq” deb atalgan. Jonibek va Girey oʻz xonliklarini mustahkamlab olishgach ularning qoʻl ostidagi aholi ham qozoqlar deb atala boshlangan. Bu soʻz keyinchalik etnik ma’no kasb etib, XV asrning ikkinchi yarmidan “qozoq” etnonimi sifatida qoʻllanila boshlagan.
Xonlarni davlat boshqaruvida markaziy oʻrinda koʻrib, davlat boshqaruvidagi boshqa shaxslarni koʻrishimiz mumkin. Mazkur tadqiqotlarda asosiy e’tibor qozoq xonlarning islohotlarini tahlil qilishga va hozirgi Qozoq davlatining demokratik siyosatiga toʻla mos degan fikr bilan talqin qilishga urinishmoqda.
