Гобсек. Онере де Балзакнинг ҳудди шу ном билан аталувчи асариннг бош қаҳрамони Жан Эстер ван Гобсек. Гобсек билан асар аввалида танишган ўқувчи Гобсек тимсолида жуда ҳасис ва инсонийликдан йироқ бир ҳудбин олтинпарастни кўради. Зеро, бу қаҳрамоннинг “Дунёда бахт-саодатдан ҳам ишончли, кетидан қувса арзийдиган фақат бир нарса бор. Бу... олтин. Инсоннинг барча кучи олтинда мужассамлашган” каби сўзлари ўқувчига уни шундай ўйлаш учун асос бўлаолади. Бироқ инсоннинг биргина сўзига асосланиб унга таъриф бераолмаймиз. Ҳўш, Гобсек тамомила инсонийликдан йироқми? Йўқ. Дунёда бундай инсоннинг ўзи йўқ. Инсон бу дунёга гард-ғуборсиз келади. Ҳаёт синовлари ва ташқи муҳит инсонни тарбиялайди. Натижада кимдир бу театр дунёда ёвуз, амалпараст, олижаноб ва риёкор рўлларини ижро этади. Аммо ёвузлик ин қурган қалбларнинг бир бурчида ёруғлик шула таратиб туриши таъбий. Жан Эстер ван Гобсек ҳам ашаддий олтинпараст бўлсада биз уни инсофсизликда айблай олмаймиз. У инсонларга қалб билан эмас, балки ақл билан ёрдам беради. Дервилнинг гапларини эсланг: “Мен қарзимни олиб келиб, ҳаммасини тўлаб, ундан қутулганимдан кейин ётиғи билан мендан қандай ниятда бунчалик кўп процент ҳақ олдингиз ва ўз дустингизга ёрдам қилиш истагингиз бор экан, нега бу ҳимматни тамомила беғараз қилмадингиз, деб сўрадим. “Ўғлим, мен сени миннатдорлик билдириш заруратидан халос қилдим, қолаверса, сен ўзингни менга муте билмайсан.” Дарҳақиқат, Гобсекнинг яқин дўсти Дервил қандай мағрур ва инсофли одам, унинг Гобсек кулбасига пул сўраб келган кунида остонада туриб ўзига-ўзи айтган сўзлари уни яқиндан билишимизга имкон беради: “Э, йўқ, халол одам ҳамиша ҳамма ерда ўз обрўсини сақлаши керак. Пул деб хокитупроқ бўлиш ярамайди”
Балзак бу асари билан ўша давр жамиятининг иккиюзламачи ва мунофиқ “оқсуяклар”ига Гобсек орқали кўзгу тутади. Боиси, нега Дервил у билан дўст тутунди, ҳатто у ўлгандан сўнг фарзандларини Гобсек ҳеч иккиланмай боқиб олишига ишонди, нега граф де Ресто мол-мулкини ишониб ашаддий судхўр Гобсекнинг номига ўтказиб берди. Эътибор беринг асарда Гобсек томонда ким турибти? Бири ўта мағрур, бировга бош эгшдан кўра бошини узиб ташлашни афзал қўрадиган Дервил. Икинчиси, жуда содда ва кўнгилчан граф де Ресто. Гобсекни ҳушламайдиганлар эса жамиятни бир қобиғида ўралиб залолатга ботаётган киборлар табақаси.
Энди савол туғилади. Гобсек ёмон инсон бўлмаса нима учун у ўлими сўнгида бир қишлоқ тўйиши мумкин бўлган озиқ-овқатни одамларга беришдан кўра уларни моғорлаб кетишига индамай қараб турди?
Онере де Балзак бошқа тоифа инсонлар хаёти ва муаммоси замирида қахрамонимизнинг салбий хислатларини яшириб турди ва асар сўнгида унинг олийхиммат эмас, балки сутхўр эканини эслатиб қўяди. Аммо, бу билан Гобсекни инсофсиз ва салбий қаҳрамон деёлмаймиз. Ахир, ҳаётда бутинича яхши ва ёмон инсон бўлмаганидек, адабиятда ҳам бутинича салбиё ва ижобий қаҳрамонлар бўлмайди.
Келинг гапни қисқа қиламиз, Гобсек сохталкни ва калондимоғликни хушламайдиган Онере де Балзакнинг ўз даври жамиятига тутган кўзгуси. Табиийки, ҳар ким бу кўзгуда ўз аксини кўрди ва кўриб келмоқда.
