Отабек Элденгизи

ЮНУС ЎҒУЗ ИЖОДИГА НАЗАР

ЁҲУД

"ОТАБЕКЛАР АВЛОДИ" асари

“Роман изланишга имкон берувчи жанр”, - деган эди таниқли танқидчи Абдуғафур Расулов. Дарҳақиқат, тарих сардафтарларида, навқирон роман жанрида кўплаб буюк асарлар дунёга келди. “Меҳробдан чаён”, “Ўткан кунлар”, “Кеча ва кундуз”, “Қутлуғ қон”, “Лолазор”, “Отамдан қолган далалар”, “Бозор” ва бир қатор тарихий ва замонавий мавзудаги романлар шулар жумласидандир. Роман жанри ҳақида гапирар эканмиз, мазкур жанрни тарихнинг энг соф ва бадиий кўзгуси десак янглишмаймиз. Зеро, тарих ва роман бир бутундир. Тарихий сиймоларни бадиийлаштиришда етакчилик қилиб келаётган роман жанрида бугунга келиб жахон ва ўзбек адабиётида бир қатор асарлар яратилди.

Озарбайжонлик ёзувчи Юнус Ўғузнинг Отабеклар сулоласининг ташкил топиши ҳақида ёритилган “Отабек Элденгиз” романи хам ана шундай шонли тарихнинг жонли кўринишидек романлар сирасидандир. Асарда Отабеклар сулоласининг тарихи билан бир қаторда, китобхон Элденгиз образи орқали чин инсонийлик сифатларини ўзлаштиради. Юнус Ўғизнинг мазкур маърихий романи ўқувчиларга ушбу сулоланинг вакиллари бошидан кечган саргузаштлар, хусусан сулоланинг асосчиси Шамсиддин Элденгизининг шарафли ҳаёт йўли ҳақида ҳикоя қилади. Асарни ўқиган китобхон асардан бир олам ибрат ва завқ-шавқ олган ҳолда асарни якунлайди.

Асарнинг бошланиш нуқтасида бозорга қул олиш мақсадида келган Абу Тинчтош даллолга 40 та қул кераклигини айтади. Бозорнинг одатига кўра эса 40 та қул олган ҳаридор 39 та қул учун тўлайди, биттаси эса хадя сифатида берилади. Абу Тинчтошга ҳам 39 та қул ва 12-13 ёшар ўсмир бола ҳадия қилинади. Бу ўсмир бола бизнинг қахрамон Шамсиддин Элденгизи эди. Ундаги садоқат туйғуси шу қадар кучли эдики, қаҳрамонимиз қуллар карвонидан уйқу илтиб, уч бор ҳеч ким билмаган ҳолда тушиб қолади. Бироқ, у қулликни эмас, том маънода ҳозиргина уни ҳадя сифатида қабул қилган хожасига садоқат билан ҳизмат қилиш учунгина карвонни уч марта қувиб етади. Ҳа, Отабек Элденгизи Ганжага қисмат битиги билан қуллар карвонида, уларнинг бири бўлиб кириб келди. Қаҳрамониммиздаги кучли садоқат, ростгўйлик, ўзоқни кўра билиш ва уддабуронлик уни сарой ошпази мартабасига кейинчалик эса амир рутбаси берилиб, Султон Тўғрул ўғлининг отабеги этиб тайинланишига сабаб бўлди.

Роман мутолаасида китобхон, нафақат, Отабеклар сулолси ҳақида, балки сулола билан алоқада бўлган Салжуқийлар сулоласи ҳақида ҳам қимматли маълумотларга эга бўлади. Романда буюк сиймолардан бири Низомий Ганжавий образини ҳам ўчратамиз ва унинг бизга маълум бўлмаган сифатлари билан ҳам танишамиз.

“Отабек Элденгиз” асари Шарқ ҳалқлари сиёсий тарихида ўзига хос ўрин тутган Отабеклар давлатининг жонли тарихини чизган асар бўлиши билан бирга, ёш авлодга муносиб ибрат бера оладиган асар ҳамдир. “Кучнинг асоси билимда. Билиминг бўлса кучлисан. Илми бор одам ноҳақликка йўл қўймайди. Чунки у тафаккур қилади, ҳамма нарсани муҳокма қилиб кўради. Кейин қарор чиқаради.”, “Кимнидир йиқитмоқчи бўлсанг, уни тез-тез мақтаб тур.”, “Бургут самода учаётганида салобатли кўринади, ўз ўлжаси устига ташланганда қудратли, уни ўз чангалига олганда важоҳатли кўринади. Аммо самода ҳар қанча учишга қарамасдан, ерга қўнганида жуда ожиз кўринади. У ерга қўнади, ризқини ердан теради, қайерга учмасин яна тупроқа қайтади,” каби теран фалсафий сатирлар китобхонни асло бефарқ қолдирмайди.

Асарни мутолаа қилинг ва тариҳни том маънода кузатиб ундан ибрат олинг.