Ислам галимнәре әйтүенчә, уй дүрт чыганактан килә: Аллаһтан, фәрештәләрдән, шайтаннан һәм кешенең нәфесеннән. Мәсәлән, кеше җәйге бер кызу көндә ураза тота иде. Аңа, ураза булуын белмичә, салкын чишмә суы бирделәр. Әлеге кешенең бу суны эчәсе килде. Мондый уй - нәфестән.
Коръәндә: “Тәхкыйк, кешене Без халык кылдык һәм аңа күңеле нәрсәне вәсвәсә кылганын беләбез...” диелә (Каф сүрәсе, 16 аять).
Адәм балаларын үзара низаглаштыра, гауга чыгара торган уйлар – шайтан вәсвәсәсеннән. Бу вәсвәсәдән котылу юлы – Аллаһ Тәгаләне зекер итү һәм “Әгузү билләһи минәш-шайтан ир-раҗим” дип әйтү.
Фәрештәдән килгән уй кешене изге эшләргә чакыра. Суюти исемле галим әйткәнчә, “Фәрештә кешене яхшылык эшләргә ымсындыра һәм бу мөмкинлекне күңелгә хуш килерлек итеп бизи, шайтаннан килгән уй аны начар гамәлгә ымсындыра һәм ул да бу мөмкинлекне күңелгә хуш килерлек итеп бизи”. Начар гамәлне күңелгә хуш килерлек итү – ул гөнаһлы эшләрне яки Аллаһ тыйганнарны кеше өчен файдалы итеп күрсәтү. Мәсәлән, исерткеч эчемлекнең тамчысын да эчү тыелган булса да, кайбер кешеләр аның файдасы бар дип бу гамәлләрен яхшы, дөрес итеп күрсәтергә омтыла.
Мөхәммәд (с.г.с) болай дигән: “Дөреслектә, шайтан адәм баласының күңеленә – бер, ә фәрештә икенче нәрсә сала. Шайтан аңа хакыйкатькә ышанмау һәм явызлык, ә фәрештә хакыйкатькә инану һәм изгелек сала. Әгәр кем дә кем моны (икенчесен) тойса, белсен – бу Аллаһтан һәм Аны мактасын. Әгәр башкасын хис итсә, Аллаһка мөрәҗәгать итеп ләгънәт кылынган шайтаннан саклавын сорасын”.
Соңгы чыганак – Аллаһтан кешенең йөрәгенә турыдан-туры кергән уй, аны илһам килү дип атыйлар. Коръәндә Аллаһ Тәгалә болай ди: “Өйрәтте Аллаһ ул нәфескә явызлыкны һәм өйрәтте тәкъвалыкны, яхшылыкны” ( “Әш-шәмс” сүрәсе, 8 аять).