Salom aleykum aziz muxlislar! Bugun sizlar bilan shamollar haqida suxbat yuritamiz! Shamol oʻzi nima? U qanday paydo boʻladi? Shamollar qanday turlanadi? Ushbu maqolamiz orqali siz aziz muxlislarga bu haqida maʼlumot beramiz!
Havoning tinch turgan vaqti deyarli boʻlmaydi,doimo qayerdandir shamol esib turadi. Kunduz kuni daryo yoki koʻl boʻyida, daraxtzor yoki dalada oʻtirsangiz shamol esayotgani sezasiz! Shamol bu ulkan hajmdagi gazlar oqimidir. Umuman olganda shamol deb atmosferada havoning yer sirtiga nisbatan gorizontal harakatiga aytiladi.
Quyosh oʻz nuri bilan yer yuzasidagi havoni isitadi, isigan havo esa yengillashib yuqoriga koʻtariladi, natijada havo isiyotgan hududda havoning bosimi kamayib boradi. Nisbatan salqinroq boʻlgan boshqa hududlarda esa havo bosimi yuqori boʻlib, havo bosimi kamaygan hududga qarab harakatlanadi. Ayni havo bosimining ushbu harakati shamollarni yuzaga keltiradi.Ikki hudud oʻrtasidagi havo bosimi orasidagi farq qanchalik yuqori boʻlsa shamol ham shunchalik shiddat (ya'ni tezlanish) oladi. Shamollarning vujudga kelishining eng asosiy sababi yer yuzining turli mintaqalaridagi havo bosimining turlichaligidadir.
Quyosh nuri quruqlik va suv yuzasini bir xilda isitmaydi. Tabiat qonunlaridan maʼlumki suv sekin isiydi va sekin soviydi, quruqlik esa aksincha tez isib tez soviydi.
Kunduz kuni quruqlik yuzasidagi havo tez isib atmosferaga koʻtariladi va quruqlik yuzasidagi havo bosimi pasayadi, okean,dengiz va koʻllar esa quruqlikka nisbatan salqinroq boʻlib ular yuzasidagi havo bosimi yuqori boʻladi. Natijada suvliklar yuzasidagi havo qurulikka tomon harakatlanib quruqlikka qarab shamol esadi. Tunda esa qurulik yuzasi tez sovib quruqlik yuzasidagi havo bosimi suvliklar yuzasidagi havo bosimidan yuqori boʻladi. Natijada esa tunda qurulikdan dengiz va koʻllar tomon shamol esadi. Mana shunday bir kunda ikki bor oʻz yoʻnalishini oʻzgartiradigan shamollar briz shamollari deyiladi.
Materiklar va katta quruqliklar butun yoz davomida isib ulardagi havo bosimi pasayib ketadi,bu vaqtda esa dengiz va okeanlarda havo bosimi baland boʻlib, yoz boʻyi yohud butun iliq mavsum davomida dengizlardan qurulik tomon shamol esib turadi. Qishda quruqlik sovib okean va dengizlar yuzasidagi havo bosimidan yuqori havo bosimiga ega boʻladi, natijada esa butun qish davomida quruqliklardan dengiz va okeanlar tomon shamollar esadi. Mana shunday bir yilda ikki bor oʻz yoʻnalishini oʻzgartiradigan shamollar esa musson yani mavsumiy shamollar deyiladi.
Quyosh yer yuzasining barcha nuqtalarini ham bir xilda isitmaydi, yer sharsimon boʻlganligi va oʻz oʻqi atrofida aylanishi sababli yer yuzasi yuqori va past bosimli havo oqimiga ega mintaqalarga ajralgan. Yer ekvatori quyosh nuri eng koʻp tushib turadigan mintaqa hisoblanadi. Ekvator atrofi butun yil davomida isib mintaqadagi havo bosimi doimo past boʻladi. Shu sababdan shimoliy va janubiy yarim sharning 30° kengliklaridan ekvator tomon doim shamol esib turadi. Yer oʻz oʻqi atrofida aylanishi tufayli bu shamollar ekvatorga kelib gʻarb tomon yoʻnalish oladi. Bunday shamollar esa passat shamollari deyiladi.
Shimoliy va janubiy yarim sharning oʻrta kengliklarida doimo gʻarbdan shamollar esadi va bu shamollar gʻarbiy shamollar deb ataladi. Bizning diyorimiz Oʻzbekistonda ham asosan gʻarbiy shamollar esadi. Yurtimizga yogʻingarchiliklarni ham aynan ushbu gʻarbiy shamollar olib keladi.
Yer sharining qutblarida esa yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishiga qarama qarshi yoʻnalishda sharqdan sovuq sharqiy shamollar deb ataluvchi shamollar esadi,
Shuningdek shamollar tezligiga qarab ham turlarga boʻlinadi. Mayin esgan shamollar shabada deyilsa tezligi 5m 8m/sek boʻlgan shamollar oʻrtacha tezlikdagi shamollar deb ataladi.Tezligi 14m/sek dan baland boʻlgan shamollar kuchli shamollar atalsa tezligi 25m 30m/sek dan yuqori boʻlgan shamollar dovullar va boʻronlar deyiladi. Yer atmosferasi boʻylab balandlikka koʻtarilgan sari shamolarning tezligi ham ortib boradi, misol uchun okean sathidan 10 11 km balandlikda shamollarning tezligi oʻrtacha 60m 65m/sek ni tashkil qiladi. Shamolning tabiat hodisalarida hissasi katta, ob-havoning almashinib turishida ham shamollar muhim rol oʻynaydi. Meteorologlar shamollarning yoʻnalishiga aniqrogʻi havoning oqimiga qarab ob havo qanday boʻlishi oldindan taxmin qilishadi.