Желудевые дятлы оказались любителями посмотреть на битвы сородичей. Об этом недавно по-английски написал журнал Current Biology. Мы сначала перевели этот текст на русский язык. А затем на тувинский — для проекта «Языки России», который делает при содействии АНО «Институт развития интернета».
Чочагай чыып шыгжаар торгалар дыка хөй үени төрел-бөлүк куштарның маргыжыышкынын эскерип көөрүнче чарып турар: чамдыктары ону көөр дээш дыка хөй километрлерни ужуп эртип турарлар. “Амгы үениң Биологиязы” деп журналда бижиттинген чүүлүнден көөр болза, торгаларның эскерилгелериниң кол сорулгазы оюн-тоглаа, хөглээшкин эвес, а кожа бөлүк куштарның социал ызыгуурунуң дугайында медээни чыып алыры болур.
Чочагай чыып шыгжаар торгалар (Melanerpes formicivorus) Соңгу Американың барыын чүгүнде болгаш Мурнуу Американың аңгы-аңгы регионнарында чурттап турарлар. Бо куштар “аңмаарчылар” болуп алдаржааннар. Кышты өттүр доктаамал чемиштиг болур дээш , ындыг торгалар ыяштың чөвүрээзин үттеп соктааш, ойбактарже чочагайларны шыгжап турарлар. Чаңгыс ыяшка бежен муң чедир ойбактар туруп болур.
Ынчалза-даа чочагай чыып чиир торгаларның онзагай талазы чүгле ол эвес болур. Чижээ, эртемденнерге шагда-ла ол хевир куштарның социал ызыгууру сонуурганчыг болуп келген. Аңгы-аңгы чурттарда торгалар 15-20 аңгы колониялар болуп алгаш чурттап турар, а эр болгаш кыс кылдыр аңгыланган куштар аразында бот-боттары төрелдер болур. Бөлүк бүрүзүнде чуургалап болур эр болгаш кыс куштар бар, оларның дузалакчылары - чуургалавас хевирлери база бар. Олар куш оолдарын азырап өстүреринге дузалажып, турар девискээрин база адааннажыкчы өске бөлүктерден “шыгжамырларын” кадарып камгалап турарлар.
Дузалакчы куштарга боттары чуургалаарынга эң-не эки арга болза, кожа девискээрде чуургалап турар куштарның бирээзи өлген соонда хостуг олудун эжелеп алыры. Шак ындыг таварылгалар ховар, ынчангаш чаңгыс хостуг олутче элээн каш бөлүктен куштар кордап болур. Чаңгыс эр бөлүктен азы кыс бөлүктен дузалакчылар бир демниг каттыжылга тургузар, ынчангаш хостуг олутту ээлеп алыры-биле кадыг-дошкун демисежирлер. Тулчуушкуннуң киржикчилери кыжаныышкынныг алгырып, чалгыннарын херипкеш демиселче ужуп үнүптерлер, а чамдыктары демисел үезинде өлүп-даа каарлар. Чаңгыс демисел он ийи чедир куштар каттыжыышкынын киириштирип болур.
Америкада Олд Доминион деп Университеттиң куштар шинчилээр эртемденнер командазы бар, удуртукчузу Сахас Барв (Sahas Barve) деп аттыг. Чочагай чыыр торгаларның демиселиниң дугайында ам-даа хөйнү билип алыр деп шиитпирлээннер. Ынчангаш шинчилекчилер куштарны туткаш, оларның ужуп чоруурун истеп көөрү-биле радио чалгыглар херекселдерин хандырганнар. Шупту шинчилел ажылдары Калифорнияга болуп турган, ол черде чурттап турар аңгы-аңгы хевирлиг торгаларны 1973 чылдан эгелеп, шыңгыы шинчилеп турар. Ында чочагай чыыр торгаларның 50 аңгы бөлүктери чурттап турар, өзүп көвүдээринге хостуг олуттар чылдың-на чүгле дөрттүң бири кезээнге таваржыр.
Шинчилел ажылының үезинде куштарның үш демиселин өөренип көрүп шыдаанар. Ол демиселдер 2018 чылдың май болгаш август айларда база 2019 чылдың апрельде болган. Кайы-даа демисел кыс куштарның чуургалаарда ээлээр хостуг олут дээш болуп турган, ынчангаш демиселге каш аңгы девискээрден дузалакчы кыс куштар киришкен.
Торгаларны өзүп-көвүдээр дээш хөй үени, күш-шыдалды чарарынга беленин эртемденнер эскергеннер, ылаңгыя бир эвес хостуг олут элбек бай шыгжамырларлыг, эки девискээрлиг черден болза. Бир таварылгада ийи каттыжыышкының демисели дөрт хонук уламчылаан, ооң-биле кады хүннүң-не куштар тулчуушкун шөлүнге он ажыг шакты эрттирип турганнар (тиилелгени радио чалгыглары-биле демдеглеттинмээн үш дугаар куштар каттыжыышкыны чаалап алган).
Ынчалза-даа демисел чүгле дузалакчы кыс куштарны эвес, а кожа бөлүктерде хостуг черлерже кордап шыдавас эр база чуургалап болур эр- кыс куштарны база хаара тудуп турган. Ол куштар демиселге киришпейн, чүгле хайгаарап турганнар. Шинчилекчилер шагда-ла ындыг көрүкчү куштарның дугайында билир турганнар, ынчалза-даа бир-ле дугаар радио чалгыгларының дузаза-биле кайы хире хөй үени олар хайгааралче үндүрүп турарын билип алыр арга тыптып келген.
Ортумаа-биле көрүкчү куштар демисел шөлүнге хүнде бир шакты эрттирип турганнар. Демиселдиң дорт киржикчилеринге бодаарга, 113 минут эвээш, ынчалза-даа дөмей-ле эвээш эвес болуп турар. Оон аңгыда көрүкчү куштар демиселдиң болур черинче чедип алыр дээш дыка хөй күштү үндүрүп турганнар. Шинчилекчилер илередирге олар ортумаа-биле 1432 метрни эртер, а дорт киржикчилер 644 метр эртер. Чамдык көрүкчү куштар демиселдиң болур черинден 3 километр ырак девискээрден ужуп кээр турганнар.
Ынчангаш, маргылдааже киришпээн-даа куштар дөмей-ле үезин болгаш энергиязын демиселди хайгаараар дээш чарып турар. Чамдыктары боттарының девискээрлерин безин ээн каап турганнар. Авторларның саналы-биле көрүкчү куштарның кол сорулгазы болза, кожа бөлүктер дугайында медээни чыып алыры. Мындыг бедик ызыгуурлуг куштарга -- чочагай чыып чиир торгаларга -- ындыг медээлер дыка үнелиг.
Торгалар дээрге элээн содаачы куштар. Чижээ, олар чемненир бажыңчыгаштарындан боттарының хемчээли хире өске куштарны сывырыптарлар. Нью-Йоркта Корнелл деп аттыг Университеттиң эртемденнери бо куштар дугайында ындыг түңнел кылганнар. 20 муң шинчилекчиниң дузазы-биле Соңгу Америкада чемненир бажыңчыгаштарга ужуп кээп турар бүгү куштарның адаандан үстүнче чагыртылга чурумун тургузуп шыдааннар.
Сергей Коленов
Очулга ажылын Аржу Калдар-оол кылган