Oʻzbek xalqi tarixida ulugʻvor va oʻchmas nom qoldirgan sulton Jaloliddin Manguberdi nafaqat oʻzbek davlatchiligi tarixida balki turkiy zabonli xalqlar va butun islom olami tarixchiligida oʻz jasurligi, qoʻrqmas bahodir va yetuk sarkardaligi bilan katta xurmat va ezozga sazovor shaxs sifatida ardoqlanadi.
Xorazmshohlar avlodidan boʻlgan Jaloliddin Manguberdining aniq tugʻilgan sanasi nomaʼlum ayrim manbalarda 1198 yili tavallud topgan deyilsa ayrim manbalarda 1199 yil keltirilgan, toʻliq ismi Jaloliddin Abdulmuzaffar Manguberdi ibn Muhammad,Jalolliddinning otasi anushteguniylar shajarasidan boʻlmish Xorazmshoh Muhammad 2 onasi esa turkman kanizaklaridan boʻlgan oychechak xonim boʻlgan, Jalolliddin yoshligidan xarbiy jang sanʼatini puxta oʻzlashtirgan, Jalolliddin voyaga yetgach otasini uni bir nechta viloyatlarlarga hokim qilib oʻziga voris qilib tayinlaydi, biroq 1215 yili buvisi Turkon xotun va qipchoq amirlari tazyiqi bilan vorislikdan maxrum etilib oʻrniga ukasi Qutbiddin oʻzloqshoxni taxt vorisi etib tayinlashadi.Jaloliddin otasining harbiy yurishlarida ishtirok etib, oʻzining jasur jangchi, va iqtidorli sarkarda ekanligini namoyon etadi.
Jalolliddinning xayoti oʻz zamonasining eng qaltis va ogʻir davrlariga toʻgʻri keladi,bu davrda islom dunyosi eng mashaqqatli va parokandalikka yuz tutgan davrlarini oʻz boshidan oʻtkazib, gʻarbdan salibchilar talon tarojlik hujumlarini uyushtirib anodoʻli, shom va misrning koʻplab shaxarlarini vayron qilgan sharqda esa Chingizxon boshchiligidagi ulkan yov musulmonlarga katta tahdid solmoqda edi
Tarixchilarning yozishicha Xorazmshohlar davlati Chingizxonga bemalol qarshilik koʻrsata oldigan hattoki uni magʻlub ham qila oladigan kuchga ega boʻlgan, ammo Xorazmshoh Muhammad 2 chining ahmoqona qarori tufayli Xorazmshohlar davlatidek katta bir saltanat mugʻillar tomonidan qulatiladi, shox Muhammad maslaxatchi va sarkardalarning qarshiligiga qaramay oʻz lashkarlarini mugʻillarga qarshi yagona bir qoʻshin qilib yubormasdan shaxarlar mudofasi uchun boʻlaklarga boʻlib turli shaxarlarga joylashtiradi, moʻgʻillar esa oʻrta osiyo shaharlarini birin ketin egallab,xalqini qilichdan oʻtkazib shaharlarni vayronaga aylantiradi. Moʻgʻillar Samarqandga yaqinlashgach Xorazmshoh moʻgʻillarga magʻlub boʻlishiga ishonchi komil boʻlib, jon saqlash uchun kaspiy dengizidagi ashur ada oroliga borib joylashadi, ushbu orolda u kasallanib vafot etadi, oʻlimi oldidan oʻz oʻrniga oʻgʻli Jaloliddinni taxt vorisi etib tayinlandi, lekin endi hammasi uchun kech boʻlgandi, Saltanat ham katta kuchga ega boʻlgan qoʻshin ham qoʻldan boy berilib boʻlgan edi,
Shunday boʻlsa-da Sulton Jaloliddin yurtni dushmandan himoya qilish maqsadida Urganch mudofasiga uchun kam sonli qoʻshini bilan otlanadi, lekin bu vaqtda Urganchda qipchoq amirlari turkon xotun bilan til biriktirib Xumorteginni sulton etib tayinlab,moʻgʻillardek daxshatli dushmanga qarshi chora koʻrish oʻrniga Jalolliddini yoʻq qilish payiga tushishadi.bundan xabar topgan Jalolliddin oatisining sodiq lashkarboshisini Temur Malik boshchiligidagi 300 suvoriy bilan Xurosonga yoʻl oladi,Niso yaqinda moʻgʻillarga toʻqnash kelib ularni magʻlub etadi,Nishopurga yetgach barcha viloyatlar voliylariga noma yoʻllab mugʻillarga qarshi urushda birlashishga chaqiradi, Hirot voliysi qaynotasi aminalmulk yordami bilan Qandaxorda moʻgʻillarning katta qoʻshini tor mor keltiradi.
1221 yili gʻazniga borib joylashib birmuncha qoʻshin toʻplashga erishadi Chingizxon tomonidan Jalolliddinga qarshi yuborilgan bir nechta moʻgʻil qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratadi
Jaloliddinni Manguberdini osonlik bilan magʻlub etib boʻlmasligini tushunib yetgan Chingizxon Jaloliddinga qarshi shaxsan oʻzi kurashga kirishadi
1221 yilning kuzida Fapdiz qalasi yaqinda Jalolliddin oʻz qoʻshinidan bir necha barobarga koʻp boʻlgan Chingizxonning ilgʻor qoʻshinini tor-mor keltiradi, moʻgʻillarga qoʻshimcha madad kuchi kelayotganidan xabar topgan Jalolliddin hind daryosi tomon chekinishga majbur boʻladi. Jaloliddinni taqib qilib borgan Chingizxon qoʻshinlari Hind daryosi boʻyida qoʻnim topgan Jalolliddin qoʻshiniga kunning gʻira shira tongida xujum uyushtiradi, bir tarafda azim daryo bir tarafda otashdek gʻanim oʻrtasida qolgan Jalolliddin oʻzini yoʻqotmasdan kuchlar teng emas boʻlsada dushmanga qarshi mardonavor jangga kirishadi, garchi moʻgʻillar anchaga koʻp boʻlsada Jalolliddin qoʻshinlari maxorat koʻrsatib moʻgʻillarga taslim boʻlmaydi, moʻgʻillarga 10 ming kishilik baxodirlar deb nomlangan Chingizxonning maxsus qoʻshini kelib qoʻshilishi jang taqdirini xal qiladi.
Chorasiz qolgan Jalolliddin 4000 ga yaqin askarlari bilan hind daryosidan suzib oʻtishga muvaffaq boʻladi, Jalolliddinning bu jasurligini koʻrgan Chingizxon "otaning oʻgʻli shunday boʻlmogʻi lozim, u ikki oʻt orasidan omon chiqdimi undan bizga yangidan yangi taxlikalar tugʻilajak deydi.Jaloliddin hind daryosidan oʻtib panoh topgan choʻl bugungi kunda choʻli jaoliy deb nomlanadi. Jaloliddin oʻz qoʻshini bilan Hindiston zaminiga yoʻl olib 3 yildan oshiq vaqt davomida zafarli yurishlar olib boradi hamda Hindistonda anchagina yerlarni qoʻlga kiritadi, hatto Dehli sultoni Shamsuddin eltutmishni ham magʻlub etib Hindistonning siyosiy markazi boʻlgan Dehlini ham tasarrufiga kiritadi,biroq Jalolliddinning eng oliy maqsadi Hindistonda davlat barpo etish emas, oʻz ona yurtini moʻgʻillar changalidan xolos qilish edi, bu ezgu maqsadi yoʻlida islom olamini moʻgʻillarga qarshi birlashtirish uchun Hindistonni tark etib,gʻarbga tomon islom diyorlariga yoʻl oladi
1225 yili Jaloliddin turkmanlardan iborat yangi qoʻshin toʻplab Eronga yurish qiladi va Eronning bir qancha yerlarini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻladi, shuni ham taʼkidlab oʻtish kerakki Jalolliddin qaysiki yurtga hujum uyushtirmasin u yurtni vayron qilish yoki egallab olishni emas, shu yoʻl bilan moʻgʻillarga qarshi kuch toʻplashni maqsad qilgan, Jalolliddin barcha islomiy davlatlarga moʻgʻillarga qarshi kurashda birlashishni, bu yoʻlda unga koʻmak sifatida lashkar berishlarini soʻrab nomalar joʻnatgan, Ammo Jalolliddinning bu say xarakatlari samara bermadi, Jalolliddin Bagʻdod xalifasi Nosirga ham chopar joʻnatib amir al moʻminindan islom dunyosiga raxna solayotgan moʻgʻillarga qarshi kurashish uchun madad surayotganini bildiradi. Xalifa Nosir esa barcha musulmonlarning amiri sifatida ish tutishning oʻrniga Jalolliddinni bogʻdodga xavf tugʻdirishi mumkin deb hisoblab unga qarshi Qushtemir boshchiligidagi 20 ming kishilik lashkar joʻnatadi Basra yaqinda boʻlib oʻtgan jangda Jaloliddin qoʻshinlari Xalifa Nosir qoʻshinlarini tor-mor keltiradi
Xalifadan ham najot ololmagan Jalolliddin kavkaz tomon yurish qiladi 1225 yili dastlab Ozorboyjonni,soʻng Armaniston va Gurjistonni zabt etadi, 1227 yili Eronga xujum uyishtirayotgan moʻgʻillarga qarshi mardonavor jang olib borib, Isfoxon shaxri yaqinda Taynol noʻyon boshchiligidagi moʻgʻil qoʻshinlarini yer tishlatadi, aynan shu kezlarda Jalolliddin kichi osiyo Misrdagi turkiy sultonlarga noma yoʻllab yovuz moʻgʻillar xujumidan ogoxlantirib moʻgʻillarga birgalikda qarshi turish uchun kuchlarni birlashtirishga chaqiradi, Jalolliddinning bu taklifiga javoban Koʻniya sultoni Allavuddin Qayqibot saljuqiylar va Xorazmshoh anushteguniylar oʻrtasidagi azaliy adovatni roʻkach qilib muxolif kuchlarni Jalolliddinga qarshi birlashtiradi, 1230 yilning 10 avgustida arzinjonda boʻlib oʻtgan,qattiq toʻqnashuvda Jalolliddin qoʻshinlari tor-mor qilinadi
Jaloliddinni zaiflashib qolganidan foydalangan moʻgʻillar 1231 yili Ozorboyjonga bostirib kiradi Jalolliddining oz sonli qoʻshini magʻlub etilib Ozorboyjon moʻgʻillar tomonidan egallab olinadi, Jalolliddinning oʻzi esa moʻgʻillar taqibidan qochishga erishib Kurdiston togʻlariga chiqib ketadi, Umri jangu jadal sarsonu sargardonchilikda oʻtib har qanday ogʻir vaziyatdan chiqib keta olgan Jalolliddin kurd qaroqchilariga asir tushib fojiyali oʻlim topadi, tarixida koʻplab janglar oldidan har ikki qoʻshinning eng sara jangchilari oʻrtasida yakkama-yakka janglar uyushtirilgan, qaysi tomonning jangchisi magʻlub boʻlsa oʻsha tomon magʻlub hisoblanib bazida urushning ham oldi olingan, shunday yakka kurashlarda Sulton Jaloliddin oʻz qoʻl ostidagi jangchilarini birini emas oʻzi maydonga tushib, raqibning eng sara jangchisiga qarshi yakkama-yakka janglarda doimo gʻolib kelgan,
Tarixdagi janglarda qoʻmondon va sarkardalar qoʻshinning markazida yoki ortida turib janga kirgan Jalolliddin bilan zamondosh boʻlgan tarixchilarning yozishicha Jalolliddin oʻzi ishtirok etgan barcha janglarda qoʻshining eng oldi qatorida turib jangga kirgan.Jaloliddin Manguberdi haqida uning shaxsiy kotibi, tarixchi Nasaviy shunday yozadi: "Jaloliddin qorachadan kelgan, oʻrta boʻyli, turk lafzli odam edi. Fors tilini ham yaxshi bilardi. Uning botirligiga kelganda shuni aytish kerakki, sherlar ichida sher edi. Bir soʻzli, kek saqlamaydigan, ochiq koʻngil, toʻgʻri odam edi. U jiddiy shaxs boʻlib,Hech qachon kulmasdi. nari borsa, jilmayib qoʻyardi. U adolatsizliklarga chiday olmas adolatni sevardi". Tariximizning yana bir ulugʻ siymosi Mirzo Ulugʻbek Jaloliddin Manguberdi haqida shunday deya tarf beradi, "olam ahli Jalolliddinga qadar ham undan keyin ham u kabi buyuk sarkardani koʻrmagan u shu qadar buyukki hatto buyuklikning oʻzi ham uning oldida bukilib qoladi"
Mustaqil Oʻzbekistonimiz Jalolliddin Manguberdining moʻgʻullarga qarshi kurashda koʻrsatgan mislsiz jasorati, oʻz yurti va xalqiga sadoqati va cheksiz muhabbatini qadrlab, uning porloq ruxini abadiylashtirish maqsadida 1998 yili mamlakatimizda Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligi keng nishonlandi, u yurti Xorazmda Jaloliddin Manguberdining xaykali oʻrnatildi, yurtimizning koʻplab joylaridagi koʻcha, maydon,xiyobon va oʻquv dargohlariga uning nomi berildi, Jalolliddin Manguberdi hayotiga bagʻishlangan xujjatli filmlar ishlanib, kitoblar chop etildi, 1999 yili 25 soʻmlik tanga pul joriy qilinib unga Jalolliddin Manguberdining surati tushirildi, 2000 yili Jalolliddin Manguberdi nomidagi orden taʼsis etildi.
O'z vaqtida mog'illarga qarshi urushda Jalolliddin bilan birlashishni istamagan, unga yordamga oshiqmagan islom davlatlarning deyarli barchasi Jalolliddin vavotidan ko'p o'tmay mog'illar tomonidan bosib olinib shaxarlar vayronaga aylantirildi, millionlab musilmonlar qilichdan o'tkazildi, ko'plab diniy va tarixiy kitoblar hamma masjidlar mog'illar tomonidan yoqib yuborildi.Mogillarning Islom diyorlariga bosqini islom dunyosining eng qora kunlaridan bo'lib tarixda qoldi, mog'illarni vaxshiy yov ekanligini Oz vaqtida anglagan Jalolliddin mog'illarga qarshi 10 yildan ortiq vaqt mobaynida urush olib bordi.