Хәдис:
«Белгән нәрсәгезне башкаларга өйрәтегез, җиңеллекне ихтыяр кылыгыз, авыр итмәгез, сөендерегез, укучыларны вә башкаларны нәфрәтләндермәгез; берегезнең ачуы килсә, тик торсын!»
ШӘРЕХ
Бу хәдис шәриф тәгълим вә тәрбия ысулында төп канун булырга тиешле. «Җиңеллекне ихтыяр кылыгыз!» дигән сүздән «авыр итмәгез!» дигән мәгънә аңлашылса да, әһәмият бирелсен вә игътибарсызлык кылынмасын өчен, Рәсүлүллаһ «авыр итмәгез!» дигән сүзне аерып әйтергә ләзем күргән.
Рәсүлүллаһ хәзрәтләре: «Гыйлем өйрәтегез!» - ди, ләкин җиңел кылып, авыр рәвештә түгел, укучыларны шатландырып, күңелләрен күтәреп, ихласларын сүндермәс вә гыйлемгә нәфрәт иттермәслек рәвештә укытырга боера.
Гыйлем өйрәтүчеләрнең, күңелләре тараюлары вә гасабилашулары сәбәпле, ачулары килүе мәгълүм. Хәтта дөньяда ин гасаби вә тар холыклы адәмнәрнең мөгаллимнәр булуы - тәҗрибә белән беленгән хакыйкать. Ачу килү сәбәпле бу вакытта берәр тиешсез сүз ычкындыру вә яки нинди булса да тиешсез бер эш эшләү мөмкин булганлыктан, Рәсүлүллаһ тик торырга, иренне тешләп булса да түзәргә куша.
Бүген мәдәни халыкларда билгеле булган тәгълим ысулы вә тәрбиянең нигезе дә бу кагыйдәләрдән башка нәрсә түгел.
Гәрчә бу әмер тәгълим вә тәрбия хакында килсә дә, моның ишарәсе башка дөньяви эшләрне дә үз эченә алган. Шуңа күрә мөселман булган кеше җиңел эшләү вә җиңел эшли торган юллар табу, машиналар ясау, яңа нәрсәләр уйлап чыгару белән боерыла вә әмер ителә.
Игенеңне машина белән эшлә, печәнеңне машина белән чап, машина белән җыештыр. Машина белән ур вә машина белән сук!.. Чөнки бу нәрсәләрне машина белән эшләү кул белән эшләүгә караганда җиңелрәктер. Язуны машина белән яз, китапларны матбагаларда бастыр. Көчең җитсә, йөрер өчен велосипед, автомобиль ал, кулыңнан килсә, бу нәрсәләрне үзең яса! Үзең ясый белгәнчә тырыш! Шәһәрдә йомышың күп булса, өеңә телефон куй, чыгымнарында чиксез аерма күрелмәсә, электр яндыр, чөнки болар җиңелрәктер.
Киемнәрне машина белән тек, угылларыңның чәчләрен машина белән ал, итне машина белән вакла, киртә булмаса, ашны машинада пешер. Киемнәрнең кияр вә салыр һәм үз эшләреңне эшләр өчен уңай булган формасын ихтыяр ит.
Кыскасы, бер нәрсәнең авыры белән җиңеле каршы килде исә, син яхшы вә нык булу шарты белән җиңеленә кер, авырына якын барма!
Ризаэддин Фәхреддин