Վաչագան Գևորգի Խալաթյան (11.05.1932 - 22.06.2004), մանկավարժ, արատաբան, մանկավարժական գիտությունների թեկնածու։ Ստեղծել է մատնախոսության հայերեն այբուբենը, ժեստերի լեզվի բառարաններ և զգալի ավանդ ունեցել Հայաստանում լսողական խանգարումներ ունեցող երեխաների կրթության և զարգացման գործում։
Վաչագան Գևորգի Խալաթյանը ծնվել է Լոռու մարզի Ուռուտ գյուղում։ Գյուղի ութնամյակն ավարտելուց հետո բարձր դասարանների ուսումը շարունակում է Ստեփանավանի միջնակարգ դպրոցում, որն ավարտում է 1949-1950 ուսումնական տարում։ Նույն տարում ընդունվում է Երևանի Բրյուսովի անվան օտար լեզուների պետական մանկավարժական ինստիտուտի ֆրանսիական ֆակուլտետը։ 1954 թվականին ավարտում է ինստիտուտը և զորակոչվում բանակ։
Զորացրվելուց հետո (1958 թ.) ընդունվում է աշխատանքի Երևանի խուլ երեխաների գիշերօթիկ դպրոցում։ Սկզբում աշխատում է որպես դաստիարակ, ապա հայոց լեզվի ուսուցիչ և լսողական կաբինետի վարիչ։ Աշխատանքին զուգընթաց (1959-1961 թթ.), սովորում և ավարտում է Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտի դեֆեկտոլոգիայի ֆակուլտետի սուրդոմանկավարժության բաժինը։
Մոսկվայում ուսանելու տարիներին Խալաթյանը ծանոթանում է Գ.Զայցեվայի (Зайцева, Галина Лазаревна) և Կարպ Միքայելյանի հետ, ով 1930-ականներից սկսած համարվել է Մոսկվայում լսողության խնդիրներ ունեցող երեխաների ուսուցման և դաստիարակության համակարգի առաջատար կազմակերպիչներից մեկը։ Այդ ծանոթություներն ու հանդիպումները սկիզբ են դնում երկարատև և շատ ոգևորիչ համագործակցության:
1961 թ. Խալաթյանը ստեղծում է մատնախոսության այբուբենի հայկական տարբերակը։ Նա առաջին հայ մանկավարժն է, ով ստացել է բարձրագույն արատաբանական կրթություն։
1967 թվականին Վ. Խալաթյանի նախաձեռնությամբ և ակտիվ մասնակցությամբ հիմնադրվեց Երևանի լսողության խնդիրներ ունեցող երեխաների գիշերօթիկ դպրոցն ու մանկապարտեզը: Հիմնական նպատակն էր խթանել մնացորդային լսողության կիրառումն ու զարգացումը՝ հաղորդակցումն իրականացնելով մատնախոսության, շուրթերով ընթերցման և գրավոր լեզվի տիրապետման միջոցով: Նրա ղեկավարությամբ՝ ավելի քան երկու տասնամյակ, այս կրթական հաստատությունը նաև առաջարկում էր փայտագործության, կոշիկի նորոգման և կարի մասնագիտական ուսուցում, ստեղծելով ապահով միջավայր լսողության խնդիրներ ունեցող ուսանողների ակադեմիական, սոցիալական և հուզական զարգացման համար:
Աշխատանքին զուգընթաց Խալաթյանը զբաղվում է ուսումնամեթոդական և գիտահետազոտական աշխատանքներով։ 1983 թ. Մոսկվայում պաշտպանել է թեկնածուական ատենախոսություն և ստացել մանկավարժական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճան։ 1983 թվականից զբաղվում է նաև մանկավարժական կադրերի պատրաստման հարցերով, դասավանդում է Երևանի Խաչատուր Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի դեֆեկտոլոգիայի բաժնում։ Նրա նախաձեռնությամբ 1998 թ. նույն համալսարանում բացվում է սուրդոմանկավարժների պատրաստման բաժին: Հեղինակ է երկու տասնյակից ավելի գիտամանկավարժական հոդվածների։ Բազմիցս մասնակցում է հանրապետական, համամիութենական և միջազգային գիտաժողովների և հանդես գալիս զեկուցումներով։ Պարբերաբար կազմակերպում է դասընթացներ սկսնակ մանկավարժների համար։ Լուրջ ներդրումներ ունի հատուկ ուսուցման համակարգի զարգացման բնագավառում։ Հրատարակում է «Հատուկ մանկավարժության բառարան», «Հայկական ժեստերի լեզվի բառարան» (2001 թ.) և «Խոսող ձեռքեր» Հայկական ժեստերի լեզվի բառարան ուսումնաօժանդակ ձեռնարկները։
Մամուլում հրապարակված մեթոդա-մանկավարժական հոդվածների ցանկ
"Խուլ երեխայի ուշադրության զարգացման առանձնահատկությունները" -«Սովետական մանկավարժ» 1971 թ., № 9, էջ 28-31
"Ուշադիր լինենք նրանց հանդեպ" – «Սովետական դպրոց» 28.04.1971 թ.
"Ինչպես ստւգել երեխայի լսողությունը" - «Սովետական դպրոց» 09.02.1972 թ.
"Մի քանի խոսք թուլյ լսող երեխաների ուսուցման մասին" - «Սովետական մանկավարժ» 1973 թ., № 7, էջ 17-19
"Հայկական մատնախոսության այբուբեն" – «Դեֆեկտոլոգիա» ամսագիր 1973 թ., № 4, էջ 56-58
"Գրաճանաչության ուսուցման հարցերը հայկական թույլ լսող երեխաների դպրոցում" – «Դեֆեկտոլոգների 7-րդ գիտական հանձնաժողով» 1975 թ. 25-28 մարտի, էջ 162
"Կարծիքներ, պատճառներ և հետևանքներ" – «Սովետական դպրոց» 29.05.1975 թ.
"Մատնախոսության և ժեստերի լեզու" – «Գիտություն և տեխնիկա» 1976 թ., № 12, էջ 38-45
"Ինչից սկսել խուլերի ուսուցումը - «Սովետական դպրոց» 1979 թ., № 2, էջ 21-24
"Հատուկ դպրոցին հատուկ վերաբերմունք" - «Սովետական դպրոց» 15.05.1979 թ.
"Շուրթերից կարդալը" - «Սովետական մանկավարժ» 1980 թ., №.11, էջ 71-72
"Դասապատրաստումը հատուկ գիշերօթիկ դպրոցներում" - «Սովետական դպրոց» 07.01.1982 թ.
"Խուլ երեխաների խոսքի ձևավորման առանձնահատկությունները" - «Սովետական մանկավարժ» 1984 թ., № 4, էջ. 54-57
"Հատուկ դպրոցներ ելք փակուղուց" – «Դպրություն» 06.03.1990 թ.
"Խոսող ձեռքեր" – «Երևան» 11.03.1991 թ.
"Կրթական թե բարեգործական օջախ" - «Դպրություն» 04.06.1991 թ.
"Միթե արատաբանությունը գիտություն չէ" - «Հ.Հանրապետություն» - 27.12.1992 թ.
"Առանձին, թե համատեղ" - «Դպրություն» - 5-11 օգոստոսի, 1993 թ.
"Հատուկ ուսուցման համակարգը և նրա պրոբլեմները" - «Դպրոց» 01-08 փետրվարի, 1996 թ.
"Հարցադրումներ քննարկման ակնկալիքով" - «Դպրոց» 17 հունիսի, 1996
"Խուլերի կրթությունը և դաստիարակությունը ԱՄՆ-ում" - «Դպրոց» 1-17 սեպտեմբերի, 1996 թ.
"Հետադարձ հայացք" - «Խաղաղ աշխարհ» 12 մարտի, 1991 թ.
"Արատաբաններ`հատուկ դպրոցին" -«Դպրություն» 26 դեկտեմբերի 1991 թ.
"Խուլերի համատեղ ուսուցման պրոբլեմը" - 3-րդ միջազգային գիտագործնական գիտաժողով –թեմա «Աջակցություն ֆիզիկական և հոգեկան զարգացման թերություններով երեխաների ուսումնական, դաստիարակչական և վերականգնողական ծրագրերի մշակմանը» 22-23 դեկտեմբերի, 1995 թ, Երևան
"Լսողության խանգարումով երեխաների ուսուցման հիմնահարցերը" թեզիս, 1998 թ, 48-րդ գիտաժողով
"Ժեստերի լեզվի համառոտ բառարան" (ձեռնարկ) - 2001 թ.
"Հատուկ մանկավարժության բառարան" (ձեռնարկ) - 2001 թ.
«Խոսող ձեռքեր» Հայկական ժեստերի լեզվի բառարան (ուսումնաօժանդակ ձեռնարկ) - 2004 թ.
---------------------------------------------------------------------
Вачаган Геворкович Халатян (арм. Վաչագան Խալաթյան; 11 мая 1932 — 22 июля 2004) — советский, армянский сурдопедагог, кандидат педагогических наук.
Вачаган Геворкович Халатян родился в деревне Урут Степанаванского района (Армянская ССР). Окончил школу-восьмилетку, затем — Степанаванскую среднюю школу. В 1949 году поступил в Ереванский государственный русский педагогический институт на факультет французского языка. По окончании института в 1954 году был призван на срочную службу. После демобилизации в 1958 году работал в школе-интернате для глухонемых (Ереван) — воспитателем, учителем армянского языка и заведующим слуховым кабинетом. В 1959—1961 годах, параллельно с работой, окончил факультет дефектологии Московского педагогического института, став, таким образом, первым в республике педагогом, получившим высшее образование по дефектологии и сурдопедагогике.
Выпускники отделения дефектологии Московского педагогического института. (Халатян, верхний третий ряд, в центре).
Вачаган Геворкович Халатян родился в деревне Урут Степанаванского района (Армянская ССР). Окончил школу-восьмилетку, затем — Степанаванскую среднюю школу. В 1949 году поступил в Ереванский государственный русский педагогический институт на факультет французского языка. По окончании института в 1954 году был призван на срочную службу в Советскую армию. После демобилизации в 1958 году работал в школе-интернате для глухонемых (Ереван) — воспитателем, учителем армянского языка и заведующим слуховым кабинетом. В 1959—1961 годах, параллельно с работой, окончил факультет дефектологии Московского педагогического института, став, таким образом, первым в республике педагогом, получившим высшее образование по дефектологии и сурдопедагогике. Во время учебы встреча и знакомство с Г. Л. Зайцевой и К. А. Микаэляном, который с 1930-х годов был одним из ведущих организаторов системы образования и воспитания детей с нарушениями слуха в Москве, вдохновили его и положили начало долгосрочному профессиональному сотрудничеству.
В 1961 году Халатян разработал армянский дактильный алфавит.
Особенность армянского дактильного алфавита, заключается в том, что он точно соответствует уникальной графической и фонетической системе армянского языка.
В отличие от многих других национальных дактильных алфавитов, которые часто базируются на латинской или кириллической графике, армянский дактильный алфавит имеет ряд уникальных черт:
Оригинальные дактилемы: В отличие от международных или других национальных дактильных систем, армянский дактиль имеет отдельные знаки для всех 39 букв армянского алфавита, включая специфические звуки, не имеющие в русском или латинском.
Фонетическая точность: Алфавит разработан таким образом, что каждый палец или конфигурация руки однозначно соответствует определенному звуку (фонеме) армянского языка, что делает его высокофонетичным.
Адаптация к местным условиям: Необходимость создания собственного алфавита возникла из-за того, что в Армении многие глухие учащиеся, помимо армянского, изучали русский язык и русский дактильный алфавит. Халатян разработал систему, которая учитывала специфику именно армянской графики и произношения, а не была простой адаптацией существующей системы.
Полное покрытие алфавита: Как и в других национальных дактильных системах, в армянском алфавите столько же дактилем, сколько и букв, что позволяет передавать по буквам любые слова, имена или термины, не имеющие эквивалента в основном жестовом языке.
Таким образом, армянский дактильный алфавит — это не просто транслитерация на пальцах, а цельная система, тесно интегрированная с уникальной национальной письменностью, созданной Месропом Маштоцем в 405 году н.э..
Школа-интернат для слабослышащих детей (Ереван)
Халатян на новогодней вечеринке с учениками школьной танцевальной группы.
Жанна Арутюнян, заведующая кабинетом для слабослышащих в Школе для детей с нарушениями слуха.
В 1967 году по инициативе и при активном участии В. Халатяна была основана Ереванская школа-интернат для слабослышащих детей, главная задача которой была максимально использовать и развивать остаточный слух с использованием дактилологии (азбука по пальцам), а также чтение по губам и обучение письменной речи как базе для общения. Под его руководством на протяжении более двух десятилетий это учебное заведение также предлагало профессиональное обучение деревообработке, ремонту обуви и шитью, обеспечивая благоприятную среду для развития слабослышащих студентов в академическом, социальном и эмоциональном плане.
В 1983 году защитил диссертацию, получив учёную степень кандидата педагогических наук. С того же года преподавал на отделении дефектологии Государственного педагогического института им. Х. Абовяна. По его инициативе в 1998 году в этом институте было открыто отделение по подготовке сурдопедагогов.
Является автором двух десятков научно-педагогических статей, участвовал во всесоюзных и международных конференциях, выступал с докладами. Систематически организовывал занятия для начинающих учителей (2004). Имеет награды.
Халатян Вачаган известен как автор следующих ключевых работ:
«Словарь по специальной педагогике» — фундаментальный справочник для специалистов.
«Краткий словарь языка жестов» (2001) — пособие, делающее жестовый язык доступным для изучения.
«Руки говорят» (2004) — комплексный армянский словарь жестов, важный для сохранения и преподавания местного жестового языка.
Эти публикации укрепили его репутацию не только как педагога-новатора, но и как автора важнейших учебных и справочных материалов в сфере образования для глухих в Армении. Имеет награды.
Монографии
Список опубликованных работ
Особенности развития внимания глухих детей // Советакан манкаварж (Советский педагог). — 1971. — № 9. — С. 28-31. (арм.).
Быть внимательным к глухим детям // Советакан дпроц (Советская школа). — 1971, 28 апреля. (арм.).
Как проверить слух ребенка // Советакан дпроц (Советская школа). — 1972, 9 февраля. (арм.).
Особенности обучения и воспитания слабослышащих детей // Советакан манкаварж (Советский педагог). — 1973. — № 7. — С. 17-19. (арм.).
Дактильная азбука армянского языка // Дефектология[1]. — 1973. — № 4. — С. 56-58.
К вопросу об обучении грамоте в армянской школе для слабослышащих детей // 7-я научная сессия по дефектологии. — 1975. — С. 162.
Мнения, причины и последствия // Советакан дпроц (Советская школа). — 1975, 29 мая. (арм.).
Дактилология и язык чувств // Гитутюн ев техника (Наука и техника). — 1976. — № 12. — С. 38-45. (арм.).
С чего начинать обучение глухих // Советакан манкаварж (Советский педагог). — 1979. — № 2. — С. 21-24. (арм.).
Особое отношение к спец. школам // Советакан дпроц (Советская школа). — 1979, 15 мая. (арм.).
Чтение с губ // Советакан манкаварж (Советский педагог). — 1980. — № 11. — С. 71-72. (арм.)
Выполнение учебных заданий в спец. школах // Советакан дпроц (Советская школа). — 1980, 7 мая. (арм.).
Дактилология // Армянская советская энциклопедия. — 1981. — Т. 7. — С. 292.
Особенности формирования речи глухих детей // Советакан манкаварж (Советский педагог). — 1984. — № 4. — С. 54-57. (арм.).
Спец.школы и выход из тупика // Дпрутюн. — 1990, 6 марта.
Руки говорят // Ереван (журн.). — 1991, 11 марта.
Учебные или благотворительные учреждения? // Дпрутюн. — 1991.
Дефектология — наука, или…? // Республика Армения (газ.). — 1992, 27 дек.
Вместе или врозь? // Дпрутюн. — 1996, 1-8 февраля.
Система спец.обучения и её проблемы // Дпрутюн. — 1996.
Вопросы для развёрнутой дискуссии // Дпрутюн. — 1996, 17 июня.
Образование и обучение глухих в США // Дпрутюн. — 1996, 1-17 сентября.
Ретроспективный взгляд // Хагах ашхар (Мирная земля). — 1991, 12 марта.
Дефектологи — спец. школам // Дпрутюн. — 1991, 26 декабря.
Проблемы совместного обучения глухих // 3-я междунар. науч. конф. «Поддержка образовательных, обучающих и реабилитационных программ для развития детей с физическими и психическими ограничениями», 22-23 декабря 1995. — Ереван.
Основные задачи обучения детей с нарушениями слуха // Тез. / 48-я науч. конф. — Ереван, 1998.
Краткий словарь языка жестов: (учеб. пособие). — 2001.
Словарь специальной педагогики: (учеб. пособие). — 2001.
Руки говорят: Армянский словарь жестов (учеб. пособие). — 2004.
-----------------------------------------------------------------
Vachagan Khalatyan ( Armenian: Վաչագան Խալաթյան, Armenian pronunciation: [vɑtʃɑˈɡɑn χɑlɑtʰˈjɑn], 11 May 1932 — 22 July 2004) was a Deaf educator, PhD, and originator of the Armenian manual alphabet. He is recognized as the first deaf educator in Armenia.
Moscow State Pedagogical University graduates, Department of Special Education (1959–1961). Khalatyan (top row, center).
Moscow State Pedagogical University graduates, Department of Special Education (1959–1961). Khalatyan (top row, center).
Vachagan Khalatyan was born in Urut. After receiving a village school education and later a high school education in Stepanavan, he moved to Yerevan. Khalatyan graduated from the Department of French Language and Literature at Yerevan State Linguistic University named after Valery Brusov (YSLU) in 1954, having attended from 1949.
In 1954, Khalatyan was drafted into the Soviet Army. In 1958, he began working at a boarding school in Yerevan for Deaf children as an Armenian language teacher and a paraprofessional educator, providing more intensive instructional sessions in a resource room.
Khalatyan completed a distance learning program and graduated from the Faculty of Deaf Education at Moscow State Pedagogical University (1959–1961). He earned his PhD in Education from Moscow State Pedagogical University in 1983.[citation needed]
During his student years, meeting with Galina Zaitseva, known for her research on sign language and Deaf history and culture, and K. A. Mikaelyan, who had been one of the leading organizers of the system of education and upbringing for children with hearing problems in Moscow since the 1930s, was inspiring and marked the beginning of a long-term professional collaboration.
Career
Armenian Manual Alphabet
In 1961, Khalatyan created the Armenian Manual Alphabet, a significant development for the Armenian Deaf community.
The unique aspect of Khalatyan's Armenian Manual Alphabet, compared to manual alphabets in languages like ASL or BSL, is its direct correspondence to the distinctive, highly phonetic nature of the original Armenian script.
The original Armenian alphabet, created by Mesrop Mashtots around 405AD, was designed to be highly phonetic, with each of its 39 letters generally corresponding to a single, specific sound or phoneme. Khalatyan's manual alphabet replicates this precision in hand signs. In contrast, manual alphabets for languages like English (ASL) must account for a writing system in which single letters or letter combinations can produce multiple distinct sounds (e.g., 'c' in 'cat' vs. 'chair'), making the direct sound-to-sign mapping of the Armenian system a notable feature.
In developing the dactylic alphabet of the Armenian language, initially, Khalatyan followed a traditional approach, striving to design dactylemes that closely mirrored the visual structure of Armenian letters. In the resulting alphabet, 56% of the dactylemes were fully identical to their corresponding letters, while 31% were partially similar.
However, experimental testing revealed that this "visual-first" approach was impractical. The Armenian alphabet's composition and graphic structure are highly distinct. The Armenian alphabet has 39 letters—more than in other languages (French and English have 26; Russian has 33).
The graphic appearance of Armenian letters is very complex; at the same time, they are less contrasting than the letters of other alphabets, such as Russian or English. The basis for writing Armenian letters is a square (rather than round, as in most alphabets of other languages) form. Designing dactylemes based on "maximal similarity" to written letters inevitably resulted in visual ambiguity, as many signs became difficult to distinguish from one another. Distinguishing them, as the experiment showed, proved very difficult, and execution required significant muscle tension, which negatively affected the technique of dactylization.
Khalatyan made a bold decision: he created a new version of the dactylic alphabet based on the phonetic system of the Armenian language (and not on the specifics of the graphic representation of the letters!). The signs in Khalatyan's system are based on the visually unique and "artistically calligraphic" shapes of the Armenian script, which do not resemble Latin or Cyrillic characters. This means the handshapes themselves are distinct and not easily transferable to manual alphabets of other languages, which are typically based on the local script (e.g., the one-handed alphabet for ASL's Latin script, or the two-handed alphabet for BSL's Latin script).
Khalatyan at the New Year's Eve party with the students of the school dance group
Khalatyan at the New Year's Eve party with the students of the school dance group
School
In 1967, Khalatyan founded the first boarding school and kindergarten for children with hearing impairments, implementing specialized auditory-oral methods and immersive language development. Under his leadership for over two decades, the institution also offered vocational training in woodworking, shoe repair, and sewing, ensuring a rich environment for hearing-impaired students to thrive academically, socially, and emotionally.
Educator and researcher
Khalatyan has focused on issues related to deaf education and the training of scholarly, scientific, and pedagogical staff at the Armenian State Pedagogical University after Khachatur Abovyan (ASPU), where he delivered lectures on special education. He also organized teacher training programs. Khalatyan was invited to establish the Department of Speech and Hearing Sciences at the Armenian State Pedagogical University (ASPU), where he spearheaded the training of pedagogical staff.
An active member of the global academic community, he frequently presented at international conferences on advancements in deaf education. He participated in international conferences as a speaker, contributing to issues related to deaf education.
Khalatyan's legacy is defined by his authorship of foundational dictionaries and resources that standardized special pedagogy and sign language studies in Armenia. These works cemented his reputation not only as an innovative pedagogue but also as a vital lexicographer and author in Armenian deaf education.
Dictionary of Special Pedagogy:[1] A foundational reference work for professionals in the field
Concise Dictionary of Sign Language (2001): An early, accessible guide to common signs
Hands Speak (2004): A more comprehensive Armenian sign language dictionary, crucial for preserving and teaching local sign language to a wider audience
Monographs
Overview of publications
"Features of the development of attention of the deaf children" - "Sovetakan Mankavarjh" / "Soviet educator" /, journal № .9, p. 28-31, 1971.
"Let us be attentive to them" - "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 28/04/ 1971.
"How to check your child's hearing" - "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 9/02/1972.
"A few words about the education of hearing impaired children" - "Sovetakan Mankavarjh" / "Soviet educator" /, journal № 7, p. 17-19, 1973.
Armenian manual alphabet - miscellany "Deaf education",[2] № .4, p. 56-58, 1973.
"Literacy and learning items in Armenian school for hearing- impaired" – 7th Scientific Session on deaf education, p. 162,1975.
" Opinions, causes and consequences" - "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 29/05/1975.
"Manual alphabet and sign language" - "Gitutyun ev technika" / "Science and Technology" /, journal № .12, p. 38-45, 1976.
"Where to start the education for the deaf" - "Sovetakan Mankavarjh" / "Soviet educator" /, journal № 2, p. 21-24, 979.
"Special attitude to the special schools" - "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 15/05/1979.
"Lip reading" - "Sovetakan Mankavarjh", / "Soviet educator" /, journal № 11, p. 71-72, 1980.
"Homework assignments in special boarding schools" - "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 7/01/1980.
"Peculiarities of the speech development of the deaf children" - "Sovetakan Mankavarjh" / "Soviet educator" /, journal № 4, p. 54-57, 1984.
"Special schools a way out from the impasse" - "Dprutyun" /ex. "Sovetakan dprots"/, / "Soviet school" /newspaper, 06/03/1990.
"Talking Hands" - - "Yerevan", journal, 11/03/1991.
"Educational or charity institution" - "Dprutyun" / ex. "Sovetakan dprots" / "Soviet school"/, newspaper, 04/06/1991.
"Is Deaf education a science or not?" – "Hayastany Hanrapetutyun", /"Republic of Armenia"/, newspaper, 27/12/1992.
"Special education or inclusion?" - "Dprutyun" / ex. "Sovetakan dprots" /, "Soviet school", newspaper, 01-08/02/1996.
"The system of special education and its problems" - "Dprutyun" / ex. "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 1996.
"Issues for open discussion" - "Dprutyun" / ex. "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /newspaper, 17/07/1996.
"Training and education for the deaf in the United States" - "Dprutyun" / ex. "Sovetakan dprots" / "Soviet school" /, newspaper, 1-17/09/1996.
"A retrospective view" - "Khaghagh Ashkharh" / "Peaceful World" /, 12/03/1991.
"SES (special education specialists) for special schools" - "Dprutyun" / ex. "Sovetakan dprots" / "Soviet school"/, newspaper, 26/12/1991.
"The problems of inclusion for deaf - 3rd International Scientific Conference on the item of "Supporting physical and mental development of children with disabilities in education, training and rehabilitation programs", Yerevan, 22-23/12/ 1995.
"The issues of education for children with hearing impairment" – a thesis, 48th scientific conference in Yerevan, 1998.
Authored books
Armenian Sign Language - Dictionary (study guide), 2001.
Dictionary of Special Education (manual), 2001.
Talking Hands –Armenian Sign Language, Dictionary (study guide), 2004