К месяцу Рамадан редакция «Миллиард.Татар» сделала записи одного из древнейших произведений, созданных на тюркском языке – «Хикметов» богослова и поэта, основателя суфийского тариката Ясавия шейха Ходжи Ахмада Ясави. Аудио проект был осуществлен «Миллиард.Татар» при сотрудничестве с радио «Китап». Стихотворное произведение средневекового мусульманского мыслителя прочел имам мечети «Казан Нуры» Наиль хазрат Юсупов.
«Бисмиллә» дип бәян әйтеп, хикмәт әйтеп..
Ахмад Ясави (1103-1166 или 1093-1140) — один из важнейших духовных деятелей тюркского мира, который проповедовал ислам на тюркском языке, делая его понятным и близким кочевым и полукочевым тюркам. Его учение широко распространилось среди кипчакских племён и дошло до Волго-Уралья, где сыграло значительную роль в формировании исламской традиции у волжских булгар и позднее у татар.
Главным трудом Ясави считается «Диван-и Хикмет» — сборник духовных стихов на старотюркском языке, произведение множество раз переписывалось, изучалось в медресе и использовалось в религиозном наставлении в Волго-Уралье. Через поэзию и суфийское учение Ахмад Ясави заложил основы тюрко-мусульманской культуры, оказав долговременное влияние на религиозное сознание и духовную литературу татар.
В своих стихотворных хикметах Ясави дает наставления о том, каким должен быть истинный мусульманин, говорит о пути дервиша, любви ко Всевышнему и к Пророку Мухаммаду.
Религиозная школа Ясави получила широкое распространение среди тюрков-мусульман еще при его жизни, его почитают как мусульманского святого, а произведения Ясави — это духовное богатство всех тюркских народов, они передавались из поколения в поколение. Они получили распространение среди татар и стали причиной появления значительного количества произведений, написанных как подражание им.
По преданиям Ясави дожил до 130 лет
Ходжа Ахмад Ясави был одним из величайших ученых и считался святым у многих тюркских народов, нередко его степень приравнивалась к пророческой, а татары почитали его ничуть не ниже Пророка Мухаммада (мир ему). На вечерних трапезах его хикметы напевно читались бабушками и абыстаями, а шейхи и мюриды, читая его «дефтяры», словно растворялись сердцем и мыслями в присутствии Всевышнего.
Вобрав в себя особенности народного творчества и отличаясь простым стихотворным размером, понятной мелодикой и искусным многослойным повторением рифм, хикметы Ясави были особенно удобны для отрешения от мирских печалей и устремления к жизни вечной, духовному миру.
Ахмад Ясави считается мудрецом, заложившим тарикат, где практиковались громкие радения (зикр). Тех, кто хранил его наставления в сердце и следовал этому пути, называли «дефтярле» («дәфтәрле») — подобно тому как говорят «люди Писания», их именовали «людьми дефтяров». Фарид Яхин писал, что дефтярле-татары проживали в районах Урала, Заинска, Мензелинска. К востоку, вплоть до окрестностей Иртыша, также сохранились следы тех же дефтярле-татар.
Сам Ахмад Ясави родился и вырос в Туркестане, среди тюрков Средней Азии, в городе, называвшемся Яссы. Свой литературный псевдоним (тахаллюс) — Ясави — он взял по названию родного края. Точная дата рождения Ахмета Ясави неизвестна; достоверно известно только то, что он умер в 1166 году, а по преданиям он дожил до 130 лет и, вероятно, родился приблизительно между 1036 и 1043 годами.
В своих хикметах шейх рассказывает о детстве и юности, что он рано осиротел и воспитывался у шейха, известного как Арслан-баба. Также в стихах он говорит о своем отце шейхе Ибрахиме и дедушке Исхаке, но ни разу не упоминает о своей матери Карачеч, и причина этого остаётся нераскрытой. Его отец Ибрахим Яссы также был мыслителем и прославился своей религиозностью.
Казанское издание «Диван-и хикмет» 1878 года было переведено и перепечатано в Турции
В Российской Империи уже имели широкое распространение рукописные копии трудов ученого, но в XIX – начале ХХ веков в Казани уже в печатном формате начали активно издаваться труды Ходжи Ахмеда Ясави и его ученика Бакыргани, причем как на языке оригинала, так и в переводах. В частности «Диван-и хикмет» Ясави издавалась казанскими типографиями шесть раз: в 1878, в 1887, в 1893, в 1896, в 1904 и в 1912 годах. Первые четыре издания были подготовлены востоковедом И. Ф. Готвальдом (1813–1897), который имел доступ к огромному числу восточных рукописей, хранившихся в Санкт-Петербурге и Казани. Он работал библиотекарем при восточном отделении Санкт-Петербургской публичной библиотеки, а позднее при Казанском императорском университете, был смотрителем университетской типографии.
Интересно, что первая печатная версия «Диван-и хикмет», изданная в Казани в 1878 году, в 1881 году была перепечатана уже в Стамбуле. Турецкое издание подготовил выходец из Бухары, известный ученый, религиозный и общественный деятель Сулейман эфенди (1821–1890).
В столице татарского мира публиковались также и труды учеников Ахмеда Ясави, а именно – Сулеймана Бакыргани, «Ахыр заман китабы», которая получила широкую известность и трижды выходила в Казани в 1847, 1860 и 1907 годах, а в 1897 году был подготовлен и русский перевод.
Также есть свидетельства широкого распространения трудов Ясави и его учеников во внутренних регионах Российской империи. Интерес же к наследию Ходжа Ахмета Ясави и его учеников постепенно приобрел более фундаментальный характер. В начале XX в. был поставлен вопрос не только о новых изданиях текстов и прояснении некоторых биографических и исторических деталей, связанных с деятельностью этих личностей.
Среди казанских изданий «Дивана хикмет» существует ещё один интересный вариант, напечатанный по тексту, представленному из татарского казачьего села № 5 Гурьевского уезда Уральской области. Эта книга была опубликована в 1905 году в издательстве братьев Каримовых и выделяется своей структурой, большим количеством хикметов, а также более выверенной орфографией и стройностью стихов, что говорит о том, что издание было подготовлено по другому списку (рукописной копии).
В Казани отметили 930-летие Ясави
В марте 2024 года в столице Татарстана открыли международную выставку «Наследие Ясави и Древний Туркестан», на которой представили исторические артефакты наследия великого поэта. Экспозиции были приурочены к 930-летию выдающегося мыслителя тюркского мира Ходжи Ахмеда Ясави, поскольку книги Ясави впервые были изданы именно в казанских типографиях, откуда распространились по всему миру.
Как известно, духовная деятельность шейха пришлась как раз на период наибольшего расцвета Волжской Булгарии, которая расположилась на пересечении мировых коммерческих магистралей.
«Булгария была торговым государством, находившимся на Волжском торговом пути. В тот период не существовало государственных границ и город, Туркестан в современном Казахстане являлся частью великого тюркского мира где проживали волжские булгары и другие многочисленные народы», – отметил Салихов.
О выставке и связи суфийского ученого с Болгаром можно прочитать ЗДЕСЬ.
Беренче хикмәт
«Бисмиллә» дип бәян әйтеп, хикмәт әйтеп,
Талибләргә дөрр вә гәүһәр сачтым менә,
Рийазатны катигь тартыт, каннар йотып,
Мин «Дәфтере сани» сүзен ачтым менә.Сүзне әйттем, һәркем булса дидар таләп,
Җанны җанга пәйвәнд кылып, рәгне аулап,
Гариб фәкыйрь, ятимләрнең күңелен аулап,
Күңле бөтен халяикьдин качтым менә.Кайда күрсәң күңле сынык, мәрһәм булгыл,
Андаг мәзлүм юлда калса, һәмдәм булгыл,
Рузе Мәхшәр дәргяһегә мәхрәм булгыл,
Ма вә мәңлек халяикьдин качтым менә.Гариб, фәкыйрь, ятимнәрне рәсүл сөрде,
Ушал төнне миграҗ чыгып, дидар күрде,
Кайтып төшеп, гариб-фәкыйрь хәлен сорды,
Гарибләрнең эзен эзләп төштем менә.Өммәт булсаң, гарибләрге табигь булгыл,
Аять-хәдис һәркем әйтсә, самигь булгыл,
Ризкы рузи һәр ни бирсә, канигь булгыл,
Канигь булып, шәүвкь шәрабен эчтем менә.Мединәгә рәсүл барып булды гариб,
Гариблектә михнәт тартып булды хәбиб,
Җәфа тартып, Яратканга булды кариб,
Гариб булып, гокүбәләрдин аштым менә.Гакыйль ирсәң, гарибләрнең күңлен аула,
Мостафа дик илне гизеп, ятим күзлә,
Деньяперест нәҗесләрдин буен таула,
Буен таулап, дәрья булып таштым менә.Гыйшыкь бабыны Мәүләм ачкач, миңа тикте,
Туфрак кылып, хазир бул, дип буйным икте,
Баран сыйфат мәламәтне укы тикте,
Пәйкян алып, йөрәк-бәгърем тиштем менә.Куңлем катигь, телем ачигъ, үзем залим,
Корьен укып гамәл кылмай ялган галим,
Гариб җаным сарф-айләен юктыр малым,
Хакдин куркып, утка төшмәй пештем менә.Алмыш өчкә яшем йитте, үттем гафил,
Хак әмрене мәхкәм тотмай, үзем жаһил,
Руза-намаз каза кылып булдым кяфил,
Яман эзләп, яхшылардин кичтем менә.Bah дәрига, мәхәббәтне җамым эчмәй,
Әһле гаял, ханимандин төгәл кичмәй,
Җорму гыйсйан гириһләрен монда чичмәй,
Шайтан галиб, жан бирәрде шаштым менә.Иманыма чәнгәл орып кылды гамьнәк,
Пире муган хазир бул, дип сачты тәрйак,
Шайтан ләгыйнь миндин качып китте бипакъ,
Бихәмдилләһ, нуры иман ачтым менә.Пире муган хезмәтеде йөгреп йөрдем,
Хезмәт кылып, күзем йоммай хазир тордым,
Мәдәд кылды, Газазилне * каулап сәрдем,
Андин соңра канат катып очтым менә.
Гариб-фәкыйрь, ятимнәрне кылгыл шадман,
Хилка кылып, газиз җаның әйлә корбан,
Тәгам тапсаң, җаның белә кылгыл миһман,
Хакдин иштеп бу сүзләрне әйттем менә.Гариб, фәкыйрь, ятимнәрне һәркем сүәр,
Разый булыр ул бәндәдин Пәрвәрдигяр,
И бихәбәр, син бир сәбәп, үзе әсрар,
Хак Мостафа пәнден ишем әйттем менә.Йите яшьтә Арслан бабка * кылдым сәлам,
Хак Мостафа әманәтен кылды ингам,
Ушал вактта мең бер зикрен кылдым тәмам,
Нәфсем үлеп, ләмәкянгә аштым менә,Хөрмә биреп, башым сыйпап назар кылды,
Бер форсатта гокъбә сари сәфәр кылды,
«Әл-видагъ!» - дип бу галәмдин гөзар кылды,
Мәктәп барып, кайнап, җүшып таштым менә.«Иннә фәтәхнәны»* укып, мәгънә сордым,
Пәртоү салды, бихуд булып, дидар күрдем,
Мәлам орып: «Өскүт!» — диде, багып тордым,
Яшем сачып, мозтар булып тордым менә.«Айа надан, мәгьнә бел!» - дип әйтте, белдем,
Андин сонра чүлләр гизеп, Хакны сордым,
Рузи кылды, Газазилны тотып мендем,
Ләнгәр түгеп, билен басып янечтем менә.Зикрен тәмам кылып үттем диванага,
Хакдин үзгә һич сүзләмәй бигянәгә,
Шәмгын эзләп, шәкерт кердем пәрванәгә,
Әхгәр булып, көеп-янып очтым менә.Нам-у-нишан һич калмады, ляля булдым,
Аллаһ ядын әйтә-әйтә илля булдым,
Халис булып, мөхлис булып, лилләһ булдым,
Фәна филләһ мәкамегә аштым менә.Сөннәт ирмеш, кяфер булса, бирмә азар,
Күңле катигъ дилазардин Хода бизәр,
Аллаһ хакы андаг колга сиҗҗин таййар,*
Даналардин иштеп бу сүз әйттем менә.Сөннәтләрен мәхкәм тотып өммәт булдым,
Йир астыга ялгыз кереп, нурга тулдым,
Хакпәрәстләр мәкамегә мәхрәм булдым,
Тигы батыйн берлә нәфсне янчтем менә.Нәфсем мине юлдин орып хар әйләде,
Тилмертереп халяикъга зар әйләде,
Зикр итермәй шайтан берлә яр әйләде,
Хазир «син» дип нәфс башыны санчтым менә.Кол Хуҗахмәт, гафләт берлә гомрең үтте,
Ва хасрәтә, күздин-тездин кувәт китте,
Ва вәйләта, нәдамәтне вакты йитте,
Гамәл кылмай, кәрван булып күчтем менә.
Өченче хикмәт
Һәр собхидәм нида килде колагымга,
«Зикрәйт!» — диде, зикрен әйтеп йөрдем менә.
Гыйшыкларны күрдем ирсә, юлда калды,
Ул сәбәбдин гыйшк дүкәнен кордым менә.Унберемдә рәхмәт дәрья тулып ташты,
«Aллаһ!» — дидем, шайтан миндин ерак качты,
Һайу һәвәс, ма вә мәнлек тормай качты,
Уникемде бу серләрне күрдем менә.Унөчемдә нәфс-һәваны кулга алдым,
Нәфс башыга йөз мең бәла кармап салдым,
Тәкәбберне аягь астыда басыт алдым,
Унтуртемде туфрак сыйфат булдым менә.Унбишемдә хур вә гыйльман каршы килде,
Башын орып, кул каушырып, тәгьзыйм кылды,
Фирдәъс атлыг җәннәтедин мәхзыйр килде,
Дидар өчен барчасыны куйдым менә.Уналтымда барча әрвах өлеш бирде,
Һай-һай сезгә мөбарәкдин Адәм килде,
«Фәрзәндем!» — дип буйным кочып, күңлем алды
Унйитемдә Төркестанда тордым менә.Унсигездә чилтән * берлә шәраб эчтем,
Зикрен әйтеп, хазир торып, күксем тиштем,
Рузи кылды, җәннәт гизеп, хурлар кочтым,
Хак Мостафа җәмаллары күрдем менә.Унтугызда йитмеш мәкам заһир булды,
Зикрен әйтеп, эч вә тышым таһир булды,
Кайда барсам, Хызыр бабам хазир булды,
Гаусел-гыяс мәй эчерде, туйдым менә.Башым йитте егермегә, үттем мәкам,
Бихамдилләһ, пир хезмәтен кылдым тәмам,
Дөньядагы корт-кошлар кылды салам,
Ул сәбәбдин Хакка явык булым менә.Мөэмин ирмәс — хикмәт иштеп егьламайдыр,
Ирәннәрне әйтган сүзен тыңламайдыр,
Аять-хәдис, гүя Коръән аңламайдыр,
Бу риваять гарш-өстендә күрдем менә.Риваятьне күреп, Хакка сүзләштем мин,
Йөз мең төрлек мәляиккә йөзләштем мин,
Ул сәбәбдин Хакны сүзләп эзләштем мин,
Җан вә дилим аңа фида кылдым менә.Кол Хуҗахмәт, яшең йитте егерме бер,
Никлыгай син, гөнаһларын тагъдин агыр,
Кыямәт көн газап кылса Раббым Кадир,
Айа, дустлар, ничек җавап әйттым менә?Дүртенче хикмәт
Хуш гаибдин колагымга илһам килде,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә,
Барча бозорг йигьлып килеп, ингам бирде,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә.Мин егерме ике яшьтә фәна булдым,
Мәрһәм булып, чын дәртлеккә дәва булдым,
Ялган гашыйк, чын гашыйкка гүаһ булдым,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә.Айа дустлар, яшем йитте егерме өч,
Ялган дәгьвә — тагатьләрем барчасы пуч,
Кыямәт көн ни кылгаймын бәрәһнә луч,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә.Мин егерме турткә кердем Хакдин ерак,
Ахирәткә барыр булсам, каны ерак,
Улгәнемдә йигьлып орың йөз мең таяк,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә.Җеназамны аркасындин ташлар атың,
Аякымдин тотып-сүдрәп гүргә илтең,
Хакка коллык кылмадың, дип янчеп тыгың,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә.Язык берлән яшем йитте егерме биш,
Сөбхан Игәм зикр-үгрәтеп, күксемне тиш,
Күксемдәге гириһләрем син үзең йиш,
Ул сәбәбдин Хакка сыгънып килдем менә.
Уналтынчы хикмәт
«Вәзкируллаһ кәсиран!»* — дип аять килде,
Зикрен әйтеп, зари кылып йөрдем менә,
Дидарыны гашыйкларга вәгьдә кылды,
Гыйшк юлыда җаным биреп йөрдем менә.Чын гашыйкны Аллаһ сөеп: «Бәндәм», — диде,
Ара юлда калмасын дип: «Гамем»,- диде,
Ялганчылар дидарымны күрмәс, диде,
Гыйшк бабыда мәхкәм булып тордым менә.Гакыйль ирсәң, гуристандин хәбәр алгыл,
Мин һәм шундаг булырмын, дип гыйбрәт алгыл,
«Мүтү каблә ән тәмүтү»га гамәл кылгыл,*
Бу хәдисне фикер әйләбән үлдем менә.Хәбәр бирер: «Фәлйазхаку калилән!» — дип,*
Янә әйтер: «Фәлйбүкү кәсиран!» — дип,*
Бу аятьне мәгънәсегә гамәл кыл, дип,
Бу дөньяда һич көлмәен йөрдем менә.Гамәлсезләр каһкаһ көлер, хөррәм йөрер,
Фәрманыга буен сынган поргамь йөрер,
Кичә-көндез дидәләре порнәм йөрер,
Күз яшемне дәрья кылып йөрдем менә.Нәфсдин кичеп, чын гашыйклар: «Аллаһ!» — диде
Сәхәр торып, чәһарзарб-орып, күзен уйды,
Рәхм-әйләбән Аллаһ үзе нәзар салды,
Андин соңра дәрья булып таштым менә.Залим нәфсем һич куймаен, утка салды,
Вәҗдләрем үз-үзендин көеп янды,
Мөшрикләрне иманыны шайтан алды,
«Әгүзү билләһ», «Бисмилләһ!» дип йөрдем менә.Мөнафикьлар дузәх эчрә көп янгай,
Иман илткән, халис булып, янып чыкай,
Имансызлар әүвәл-ахир көп янгай,
Уганымдин иман теләп йөрдем менә.Нәфсем мәне һәва кылды, тарфа шаштым;
Башым алып, пире муган сари качтым,
Кол Хуҗахмәт, гокъбәләрдин йилип аштым,
Очкан кош дик лямәкәнгә аштым менә.
Егерме бишенче хикмәт
Унсигез мең галәмгә сәрвәр булган Мөхәммәт,
Утыз өч мең әсхәбкә рәһбәр булган Мөхәммәт.Ялангачлык-ачлыкга канәгатьлек Мөхәммәт,
Гасый-җафа өммәткә шәфагатьлек Мөхәммәт.Төннер ятып оемас, тилявәтлек Мөхәммәт,
Горбәт берлә ятимгә мәрәүвәтлек Мөхәммәт.Юлдин азган гөмраһка һидаятьлек Мөхәммәт,
Мөһим төшсә һәр кемгә, кифаятьлек Мөхәммәт.Әбү-Җаһил Ләһәбкә* сәясәтлек Мөхәммәт,
Мәламәтне сабыны сәламәтлек Мөхәммәт.Намаз-руза кылгучы гыйбәдәтлек Мөхәммәт,
Тынмай тәсбих әйтгүче рийазатлык Мөхәммәт.Шәригатьне юлыга гыйнаятьлек Мөхәммәт,
Тарикатькә раһнамә ирадәтлек Мөхәммәт.Хакыйкатькә мокътәда иҗазәтлек Мөхәммәт,
Догалары мөстәҗәб иҗабәтлек Мөхәммәт.Яманлыкга яхшылык кирамәтлек Мөхәммәт,
Тәүфыйк биргән залимгә җәлаләтлек Мөхәммәт.Сәҗдә кылган игелеп итагатьлек Мөхәммәт,
Биш вакт намаз кылганда имаматлек Мөхәммәт.Гарше көрси базари гыйнаятлек Мөхәммәт,
Мигъраҗ ашып барганда шәһадәтлек Мөхәммәт.Сигез биһишт игәсе вилаятьлек Мөхәммәт,
Мескен Әхмәт колыга китабәтлек Мөхәммәт.Ятим, фәкыйрь, гарипкә сәхаватлек Мөхәммәт,
Фәрештәгә, адәмгә сәгадәтлек Мөхәммәт.Егерме алтынчы хикмәт
Бездин доруды бисйар, йа Мостафа Мөхәммәт,
Тәхияте бишомар, йа Мостафа Мөхәммәт.Ва сәйидел-мөрсәлин, йа хатимен-нәбиин,
Йа Һадиил-мозаллин, йа Мостафа Мөхәммәт.«Йа әййүһә-мөдәссир»,* Хак әйтте: «Кум фәнзур!»*
«Вә Раббәкә фәкәббир»,* йа Мостафа Мөхәммәт.*Хәзрәттә син мөгаззәм, корбәттә син мөкаррәм,
Әнбиягә мөкаддәм, йа Мостафа Мөхәммәт.Синсең Хәбибе Халикь, Хак дәргяһегә лаек,
Халясаи халяикъ, йа Мостафа Мөхәммәт.Асыл вөҗүде - адәм, мәрсәл, нәбии хатим,
Зар-ниһанга мөхәррәм, йа Мостафа Мөхәммәт.Туби кабе кодсин син, камәрийә багы коүнин,
Барчага коррате гайинин, йа Мостафа МөхәммәтГарше-көрсиндин ашкан, хәзрәтегә улашкан,
Туксан мең зар әйтешкән, йа Мостафа МөхәммәтЙир-күк ирер мазмурың, сәхабәләр - мәнзурың.
Җөмлә өммәт мәгьфурың, йа Мостафа МөхәммәтҺәркемгә булса мәйлең, күтәрер Хак газабын,
Галәм синең тыйфылың, йа Мостафа Мөхәммәт.Һәркем сиңа сыгыныр, тәмугьдин ул котылыр,
Оҗмах сари юл алыр, йа Мостафа Мөхәммәт.Җаным фидасы кылсам, хушнудлыкыны алсам,
Армак юк ирдәй улсам, йа Мостафа Мөхәммәт.Гөрчә күптер гөнаһым, кичергәйсен, Илаһым,
Синсен мине пәнаһым, йа Мостафа Мөхәммәт:Йа Раб, ничек кылгаймын, шәфагатен кулгаймын,
Өммәтидин булгаймын, йа Мостафа Мөхәммәт.Өммәтидин булганнар, шәфагатен кулганнар,
Әһле биһишт булганнар, йа Мостафа Мөхәммәт.Әхмәт морады сиисен, зикре вә яды синсен,
Эшләр гөшады синсен, на Мостафа Мөхәммәт.
Источники:
1) Габдельганеева Г. Г. Казанское книжное дело в контексте историко-культурного развития края: вторая половина XVIII – 1917 г. Дисс. докт. филол. наук. Казань, 2006.
2) Хикам (изречения) Ходжи Ахмета Ясави. На джагат. языке. Изд. 1-е. Казань, 1878; Хикам (изречения) Ходжи Ахмеда сына Ибрагима, сына Махмуда, сына Ифтихара, Ясави. Изд. 2-е. Казань: Типография Ш. Хусаинова, 1887; Диван-и хикмет (сборник изречений) Ходжи Ахмеда Ясави. Изд. 3. Казань, 1893; Диван-и хикмет (сборник изречений) Ходжи Ахмеда Ясави. Изд. 4. Казань, 1896; Диван-и хикмет. Изд. 5. Казань, 1904; Диван-и хикмет. Изд. 6. Казань, 1912.
3) Валеев Р. М. Казанские востоковеды И. Ф. Готвальд и Н. Ф. Катанов: Судьбы и деяния // Интеллигенция Татарстана в период реформ и революций первой трети ХХ века. Материалы Республиканской научной конференции, посвященной 100-летию Галимджана Шарафа, 3–4 декабря 1996 г. Казань, 1997, с. 119–122.
4) Шаблей П. Казанские издания трудов Ахмета Ясави и его учеников в XIX -начале ХХ веков.
5) Яхин Ф. Әхмәт Ясәвинең мирасы, Казан, “Иман” нәшрияты, 2000 ел.
Подробнее: https://milliard.tatar/news/proekt-milliardtatar-vozvrashhaem-tataram-stixotvornye-xikmety-axmada-yasavi-9348