«Татарлар: этнос болгаш этноним» деп номунда Абрар Каримулин мынчаар бижип турар: «ХІХ вектиң төнчүзүнде Калифорнияга ак кештиг кижи (европейжи) бир мал согар черниң чоогунга ында аштап-суксааш, аңаа келген индей кижиге таваржы бергеннер... Кажан оон: «Кым сен?» деп айтырарга, демгизи «актарның» дылын билбейн, бодун «иши» деп адаан, ол болза ооң аймааның дылында «кижи» дээн (деңнеңер: кеше, киши). Индейлерниң культуразын шинчилээринге чуртталгазын тураскааткан билдингир этнограф Т. Кребер улаштыр ол индей кижи бодунуң угу болгаш дылы-биле чаа аймакка хамааржырын тодараткан... «Ацтек» индейлер боттарының адын ёзулал бурганнарындан, ак өң-биле будуп каан чыланнарның дүрзүлеринден алган. «Ак» дээрге оларның дылында «ак» (барык-ла тыва дылда дег), цилан - «чылан» дээн уткалыг. Индей «акциландан» (ак чыландан) европейжилер «ацтек»деп сөстү чогааткан. «Акцилан» деп сөстүң ацтек адалгазы-биле түрк дылдарда «ак илан», «ак жилан», «ак зилан» деп сөс каттыжыышкыннарын деңнеңер.
Ол-ла номунда А. Каримулин мынча деп бижип турар: «Бис Американың индейлериниң дылдарында түркизмнерниң бүдүн каъттарын тыпкан бис; сиу-дакота, майя, инкалар, ацтек аймактары амгы түрк дылдарның сөзүглелинге дөмей хевирлиг, хевир-даа, утка-даа талазы-биле дөмей, дириг амытаннар делегейинге, топонимикага, төрелдешкек терминнерге, кылыг сөстеринге болгаш өске-даа категорияларга хамааржыр тюркизмнер. Ындыг дөмей чүүлдер сөс тургузуунуң хевирлеринде, грамматикада илереттинген, ол дылдарга сингармонизм, аглютинативтиг болуру (дазылдың соонга янзы-бүрү кожумактарны немээри) дээш оон-даа өске дылдың онзагайлары хамааржыр дээрзин чугаалаваска-ла, Америкаже «улуг көш» эвээш дизе-ле, 10 муң чыл бурунгаар болганын сактып кээр болзувусса (ол үени 25-50, харын-даа 100 муң чылдарже чылдырып турар теориялар бар, түрк дылдарның «консерватизми», оларның индоевропей дылдарга деңнээрге, өскерлиишкиннерге шоолуг-ла алыспазы. (азы мөңге назынныы ол). Кандыг-даа чепсек сайзыраңгай, эптиг болган тудум, ол үр үргүлчүлээр, өскерилге чок ол хире үр артар».
Чүгле каш чергелешкек деңнелгеден киирээлиңер. Юкатан штатта «Таш-ице» деп хоорай бар. Түрк дылдарда сөс «даш ижи, иштии, ици» – ( таш – даш, иштии, ич, ици - ишти) деп домакка дүгжүп турар.
Хемнер, черлер аттары дыка дөмей: «Яш чилан» (деңнеңер: яш илан, яшилян – чаш чылан), «туле» (деңнеңер: толы - долу), «исибор» (деңнеңер: ийси бар - чыттыг, чыт бар), «Бакалар» (деңнеңер: бакала, макалар – пагалар, азы бакалы кёл - пагалыг хөл).
Ендан Буян очулдурган.
Чурукта Америка, Юкотан, Таш-ице. Интернеттен алган.
#енданбс
#тывадыл
«Татарлар: этнос болгаш этноним» деп номунда Абрар Каримулин мынчаар бижип турар: «ХІХ вектиң төнчүзүнде Калифорнияга ак кештиг кижи (европейжи) бир мал согар черниң чоогунга ында аштап-суксааш, аңаа келген индей кижиге таваржы бергеннер... Кажан оон: «Кым сен?» деп айтырарга, демгизи «актарның» дылын билбейн, бодун «иши» деп адаан, ол болза ооң аймааның дылында «кижи» дээн (деңнеңер: кеше, киши). Индейлерниң культуразын шинчилээринге чуртталгазын тураскааткан билдингир этнограф Т. Кребер улаштыр ол индей кижи бодунуң угу болгаш дылы-биле чаа аймакка хамааржырын тодараткан... «Ацтек» индейлер боттарының адын ёзулал бурганнарындан, ак өң-биле будуп каан чыланнарның дүрзүлеринден алган. «Ак» дээрге оларның дылында «ак» (барык-ла тыва дылда дег), цилан - «чылан» дээн уткалыг. Индей «акциландан» (ак чыландан) европейжилер «ацтек»деп сөстү чогааткан. «Акцилан» деп сөстүң ацтек адалгазы-биле түрк дылдарда «ак илан», «ак жилан», «ак зилан» деп сөс каттыжыышкыннарын деңнеңер.
Ол-ла номунда А. Каримулин мынча деп бижип турар: «Бис Американың индейлериниң дылдарында түркизмнерниң бүдүн каъттарын тыпкан бис; сиу-дакота, майя, инкалар, ацтек аймактары амгы түрк дылдарның сөзүглелинге дөмей хевирлиг, хевир-даа, утка-даа талазы-биле дөмей, дириг амытаннар делегейинге, топонимикага, төрелдешкек терминнерге, кылыг сөстеринге болгаш өске-даа категорияларга хамааржыр тюркизмнер. Ындыг дөмей чүүлдер сөс тургузуунуң хевирлеринде, грамматикада илереттинген, ол дылдарга сингармонизм, аглютинативтиг болуру (дазылдың соонга янзы-бүрү кожумактарны немээри) дээш оон-даа өске дылдың онзагайлары хамааржыр дээрзин чугаалаваска-ла, Америкаже «улуг көш» эвээш дизе-ле, 10 муң чыл бурунгаар болганын сактып кээр болзувусса (ол үени 25-50, харын-даа 100 муң чылдарже чылдырып турар теориялар бар, түрк дылдарның «консерватизми», оларның индоевропей дылдарга деңнээрге, өскерлиишкиннерге шоолуг-ла алыспазы. (азы мөңге назынныы ол). Кандыг-даа чепсек сайзыраңгай, эптиг болган тудум, ол үр үргүлчүлээр, өскерилге чок ол хире үр артар».
Чүгле каш чергелешкек деңнелгеден киирээлиңер. Юкатан штатта «Таш-ице» деп хоорай бар. Түрк дылдарда сөс «даш ижи, иштии, ици» – ( таш – даш, иштии, ич, ици - ишти) деп домакка дүгжүп турар.
Хемнер, черлер аттары дыка дөмей: «Яш чилан» (деңнеңер: яш илан, яшилян – чаш чылан), «туле» (деңнеңер: толы - долу), «исибор» (деңнеңер: ийси бар - чыттыг, чыт бар), «Бакалар» (деңнеңер: бакала, макалар – пагалар, азы бакалы кёл - пагалыг хөл).
Ендан Буян очулдурган.
Чурукта Америка, Юкотан, Таш-ице. Интернеттен алган.
#енданбс
#тывадыл