21 лютага – незвычайны дзень: нягледзячы на сцюжу, душу і сэрца сагравае ўнікальнае і высокаінтэлектуальнае свята – Міжнародны дзень роднай мовы. На планеце Зямля налічваецца каля 7150 моў, што датычацца 142 моўных сем’яў. На 40 найбольш распаўсюджаных мовах размаўляе 2/3 зямлян. Сябры і сяброўкі незалежнай сінявокай Беларусі! Гэта якраз цудоўная нагода – пачаць думаць па-беларуску, размаўляць на матчынай з тымі, хто побач. І, вядома ж, не толькі адзін дзень, а штодзённа!
Нарадзіўся ў першай сталіцы Беларусі – Полацку
Асоба Францішка Скарыны займае адно са знакамітых месцаў сярод дзеячаў эпохі Адраджэння ў Беларусі. Гэты чалавек увайшоў у гісторыю нашай дзяржавы як першадрукар і вучоны, асветнік і гуманіст, паэт і медык, батанік і астраном.
Першым з пражскіх выданняў яго Бібліі стаў Псалтыр (1517) . Услед за ім выйшлі яшчэ 22 кнігі Старога Запавету. Інтэнсіўная дзейнасць сведчыць пра тое, што Скарына клапаціўся, каб кніга яго была зразумелай чытачам: для гэтага на палях лістоў рабіў пераклад на сучасную яму мову і даваў тлумачэнні асобным царкоўнаславянскім словам, якія, на яго думку, маглі быць незразумелымі.
Літара "Ў" – такая загадкавая і таямнічая...
Як эстафета з ХVІ стагодзя – у ХХІ стагоддзі, у 2003 годзе, у старажытным горадзе Полацку ўсталявалі манумент "Ў": у гонар Дня беларускага пісьменства. Мне хочацца, каб і іншыя гарады займелі помнікі астатніх літар роднага алфавіту! Помнік літары "Ў" – 22-й літары беларускага алфавіту. Размешчаны ў цэнтры горада, на бульвары праспекта Францішка Скарыны.
"Можа, хто спытае: дзе ж цяпер Беларусь?"
Для мяне даўно шаноўнымі сталі бессмяротныя творы і першага нацыянальнага класічнага паэта Бацькаўшчыны Францішка Бенедыкта Казіміравіча Багушэвіча – шляхціца па паходжанні. Народнага па сэрцы: ён не толькі выйшаў з народа, але і заставаўся ў самай яго гушчы да апошніх дзён! Яго творчасць стала падмуркам ідэалогіі айчыннага нацыяльна-вызваленчага руху пачатку ХХ стагоддя. Ён найперш вядомы зборнікамі "Дудка беларуская" і "Смык беларускі", грамадзянскімі прадмовамі да іх. Багушэвіч доўга шукаў тую сапраўдную, найбольш яскравую мову, каб выказаць усё, што было на душы, мучыла і пякло: спрабаваў пісаць і па-польску, і па-ўкраінску, пакуль не ўцяміў, што адзіная блізкая яму мова тая, што пагардліва называлася "мужыцкай гаворкай". Стаў адным з заснавальнікаў айчыннай літаратуры, выражальнікам нацыянальнай ідэі, абаронцам галоўнага права – на Айчыне гаварыць на роднай мове, быць адзіным самабытным народам.
Максім Багдановіч і яго "Слуцкія паясы" – гонар Бацькаўшчыны
У сярэдзіне ХVІ стагоддзя ў Слуцку была заснавана фабрыка па вытворчасці паясоў – "персіярня". Называлі яе так таму, што на ёй працавалі персы і туркі, спецыяльна прывезеныя, каб наладзіць гэтую справу. Беларускія майстры пачалі выкарыстоўваць свае матывы – і паясы набылі народныя рысы. Іх выраблялася каля двухсот штук у год. На канцы пояса вышывалася: зроблены ў Слуцку.
Багдановіч даў нам у спадчыну, што прыгажосць лепш ствараць не па чужым узоры, а па сваім, родным, такім, якога прагне душа. А ці мы, нашчадкі, умеем цаніць сваё, роднае? А Кніжнік гэта ўмеў. Родны край для яго быў крыніцай з жывой вадой, якая давала яму сілы жыць і тварыць. І ў ХХІ стагоддзі слуцкія паясы з’яўляюцца адным з трапных сімвалаў Бацькаўшчыны.
Янка Купала і яго верш-шэдэўр
Наша беларускасць у спадчыну – як маленькія вершы-шэдэўры, так і вялікія паэмы-феномены. Янка Купала ўвайшоў у гісторыю нацыянальнага прыгожага пісьменства як паэт, драматург, публіцыст, перакладчык, адзін з заснавальнікаў новай айчыннай літаратуры і літаратурнай мовы. У прарока нацыі Янкі Купалы ёсць легендарны верш "А хто там ідзе?" – адзін з маіх самых любімых. У анталогіі, якая ўбачыла свет у 2018 годзе, ён ужо перакладзены на 101 мову.
Якуб Колас і "Энцыклапедыя жыцця беларусаў"
Я. Колас – паэт, празаік, драматург, крытык, публіцыст, перакладчык, мовазнавец. Адзін з заснавальнікаў сучаснай беларускай літаратуры і літаратурнай мовы.
Паэма, ці раман у вершах "Новая зямля" – вяршыня паэтычнага майстэрства песняра. З аповесці аб жыцці адной лесніковай сям’і паэма здолела перарасці ў вялікі твор аб жыцці ўсяго сялянства (яго беззямеллі, збядненні, пошуках кавалка хлеба на панскай службе, яго палітычным абуджэнні і ўсведамленні чалавечай годнасці). Творы Коласа перакладзены больш чым на сорак моў свету.
Гаваркія дыялектызмы, ці Як бабуля казала
Купала і Колас шмат зрабілі для станаўлення літаратурнай мовы, аднак падмуркам прыгожага пісьменства былі і дыялектызмы. І перш за ўсё гаворкі Міншчыны, дзе і нарадзіліся песняры. Беларусы, што засталіся жыць у вёсках, размаўляюць і сёння на дыялектнай мове. Цікава, што мова адной і суседняй вёсак аднаго ж раёна нярэдка адрозніваюцца паміж сабой.
Карову падманваем, ці Трасянка – лінгвістычны феномен
Нярэдка, калі беларусам падаецца, што яны размаўляюць па-руску, яны гавораць трасянкай. Ці яшчэ горш – нецэнзурнай лаянкай... Трасянка – форма змешанага маўлення, калі чаргуюцца элементы і структуры беларускай і рускай моў.
Слова "трасянка" пайшло ад назвы корму для буйной рагатай жывёлы. Калі ў гаспадара не хапала добрага сена, ён дадаваў салому, старанна растрасаючы яе. Карова не заўважала падману – і з’ядала трасянку. Так і мы, неразумныя псеўданосьбіты матчынай, гаворачы штодзённа абы-як, як каровы, злізваем языкамі ганебнае ды паганае.
Спецыяльна для "СП"
Канстанцін КАРНЯЛЮК
От Библии Скорины до памятника букве "Ў" – почему важно говорить на "матчынай мове"
