Тываның «Хааннар Шынаазы» – Тыва Республиканың Бии-хем кожуунда турар онзагай археологтуг тураскаал. Шынаа 130 000 га шөлдү эжелеп турар болгаш муң ажыг базырыктар турар чер болуп турар, оларның чамдыызы кайгамчыктыг хемчээлге – диаметри 100 метр, бедии 6 метр чедип турар. Базырыктар колдуунда илчирбеленчек, ол дээрге ында хөөржүткен кижилерниң хан төрел-дөргүлүн херечилеп турар. Тус черниң чурттакчылары ол черни «Хааннар Шынаазы» деп адаар. Ук археологтуг тураскаалдарны бистиң эрага чедир I муң чылдарда – хүлер болгаш демир үелеринге хамаарыштырып турар.
Аржаан-1 базырыктың диаметри 120 метр, бедии 4 метр. Даш платформаның адаанда 5 муң ажыг чудуктардан туттунган болгаш базырыктың төвүн долгандыр дугуй хевирлиг турар хөй санныг доорбаш камералардан тургустунган ыяш конструкция чаштып чыдар.
Аржаан-1 базырыкта 29 комплекс бар, ооң иштинде төп чевег, 15 эдеринчи чевег болгаш 200 ажыг аъттарның сөөгүн салган 13 аът чевеглери бар. Төп хөөржүдүлге, шынап-ла, дыка бай турган, ынчалза-даа эң үнелиг объектилерни үптекчилер оорлаан.
Аржаан-2 базырык база бир чугула археологтуг объект болуп турар. Ол бистиң эрага чедир VII вектиң ийиги чартыынга хамааржыр болгаш Тываның «Хааннар Шынаазынга» база кирип турар. Ол базырыктан үптекчилерниң хол дегбээни хаанның орнукшудулгазын тыпкан.
Аржаан-2 базырыктың соңгу-барыын кыдыында бедик үнелиг алдындан кылган хөй ювелирлиг каасталгаларлыг ийи кижиниң орнукшудулгазын тыпкан. Ол базырыктан тывылган алдын эдилелдерниң ниити саны 11 муң ажыг.
Аржаан-2-ниң хөөржүдүлгезинден үнелиг эдилелдер боттарының ус-шеверин болгаш эрте-бурунгу ус-шеверлерниң бедик уран чүүлүн магададыр.
Хаан биле кадынның бөрттерин алдын бляшкалар-биле каастаан. Олар баштарын аткаар октап алган эдип турар ивиниң бут баштап турар дүрзүлери кирген гривнада шыйыглар болгаш шыйбактар ооң хаанның дириг турган үезинде үр үеде ажыглаттынганын херечилеп турар. Хаанның идик-хевинден ирбиш (дырбактыг) араатаннарының дүрзүлерин чураан бляшкаларны тыпкан – оларның саны 2632 болган. Хаанның оң талазынга каастап каан тудалыг, селемелиг, дириг амытаннар-биле каастаан демир хылыш (акинак) база чалгыннар болгаш спираль стильдиг абстрактылыг хээлерлиг.
Дөзү: history.ru/
#төөгү