Чогаалчы А.К. Үержааның поэзиязында төрээн Тывазының овур-хевириниң чанында биче чер-чурту тодаргай, онзагай уран овур-хевир бооп ылгалып турар. Ооң өскен-төрээн чер-чурту – Алаш хеминиң дугайында айтырыгның ажык болуп турарын Тываның улустуң чогаалчызы А.А. Даржай 2012 чылда шүлүкчүге тураскааткан сактыышкын кежээзинге демдеглээн [Даржай, 2012, дек. 2].
А. Үержааның төрээн чери – Алажынга ынакшылын, чоргааралын эге класска өөренип турда-ла, чаавазы З.А. Күжүгет эскерген: «Бистиң бажыңывыска туруп алгаш, өөренип турда, бичии оолдуң ажыл-ишке кежээзин, кожамыктаарын магадаан мен. Кожамыктары дооза төрээн чери Алаш хемниң дугайында болур. Хайыы черниң төлү ындыг чүве ирги бе, сагыш-сеткилин ыр-кожамыкка илередир деп бодаан мен» [Күжүгет, 2007, а. 12].
Башкы, чогаалчы Л.Х. Ооржак Үержааның өг-бүле тудуп амыдырай-даа бергеш, өскен чер-чуртун чылдың-на эргип чораанын сактып турар: «Чайын өөм ээзи-биле чер бар чыдырывыста, орукка Антон машина дозуп тур-ла. Антонну дораан олуртуп алдывыс. Көөрүмге, ол кадарчылар дег бөдүүнү аажок. «Алаш баарым ол, төрээн черим сакты бердим» - деп хүлүмзүрүп хөөреп олурган» [Ооржак, 2007, а. 26].
А. Үержааның кара чажындан тура улустуң чогаалынга, философиязынга кижизиттингенин чогаал шинчилекчизи А.К. Калзан демдеглеп турар [Калзан, 1991, а. 200-201].
Ылап-ла, А. Үержаа малчын ада-иезиниң аалынга өскен болгаш, көшкүн амыдыралдыг чоннуң культуразын билип, оларның аас чогаалын шиңгээдип, долгандыр турар бойдустуң каас-чаражын эскерип келгени ооң чогаал ажылынга улуг салдарны чедирген деп чүүл билдинип келир.
А. Үержааның шүлүк чогаалында эң-не кол черни ава болгаш төрээн чер темазы ээлеп турар. Ынчангаш лириктиг маадырның көрүжүнде, бодалында төрээн хеми болгаш Авазының овур-хевири мөңге тудуш [Күжүгет, 2007, а. 68]. Черле ынчаш А. Үержааның шүлүктеринде «ава чер», «ие-чер» деп чылыг, чымчак сеткилден ужукталган сөстер биче төрээн чер-чуртунга ханы ынакшылдың бадыткалы кылдыр тодарап келир.
Авторнуң «Алажымга» деп шүлүүнде Алаш хемни диригжидип, чогаалын хем-биле диалог кылдыр тургузуп, ырак черге үр чоруп-чоруп кээрге, хеми лириктиг маадырны, авазы дег, «Алага баар кончууңну» деп чемелеп, «мөңгүн саарыы, хөөкүй ием караа ышкаш, мөндүңейнип, өөрүшкүден чайнап чытты» деп овурлап, чараш уран-чечен арганы ажыглаанын чогаал критиги Ч.С. Серен-оол эскерген [Серен-оол, 2007, а. 66]. Ол ышкаш лириктиг маадыр өскен-төрээн хеминиң «Бөргүң кайыл, оглукужуум?! Соогун көр» дээн хоюг үнүн дыңнап кааш, аңаа харыы кылдыр:
Бөрттү канчаар, ажырбас оң. Оон туржук
Бөрттүг баштан азар чыгап чорааным бар,
Эриктериң каапкаштың ыраан ояар
Эвээш эвес каражаны көрүп келдим [Үержаа, 1997, а. 73].
Лириктиг маадырга Алаш хемниң эриинге өскен үези арыг, чаагай сеткиишкиннерни оттуруп чоруур. Ынчалза-даа ооң амгы үеде амыдыралының оруктары – айыыл-халап, хай-бачыт өлүмче-даа чыгадып кээр. Бо-ла бүгүнү билиндириптерге, эрткен чуртталгазы – чаш назыны – лириктиг маадырга эргим кылдыр сагындырып турар.
А. Үержааның шүлүктеринде лириктиг маадырның оран-делегей, төрээн чер-чурт дугайында сагыш-сеткилиниң илерээшкиннери база өртемчей көрүүшкүнү мифологтуг медерел-биле сырый харылзаалыг. «Сарала дугайында сарыннал» деп шүлүкте даваны сынгаш, амызындан чарылган чүгүрүк аъттың сүнезининиң соондан бичии маадырның сагыш-сеткилиниң дойлуушкуннунары Ортаа болгаш Үстүү ораннарны харылзаштырып турар. Даваны сынган аътты – «Ава чери ону угбаан» - деп бижээн. База шүлүкте бичии оолдуң иштики делегейин төрээн адазы билзе-даа, даваны сынган чүгүрүк Сараланы амы-тынын үзер ужурга таварышкан. Ол бүгүден «чүлдү-чүрээн ханзырадыр кымчылаткан» бичии маадырга чүгле «Ава чери» ооң сеткил-хөңнүн билип, оол-биле кады муңгарап, хараадап чоруур кылдыр билдинип турар. Сараланы –
Чарыш салыр – Узун-Кыйыг
Сактып арткан, чоктап арткан [Үержаа, 1997, а. 94] – деп диригжидилге аргазы-биле ынчаар тодараткан.
Чүгүрүк Сараланың кээргенчиг салым-чолун, «өлүмүн», автор ада-өгбелеривистиң сагылга-чуруму, бурунгу үзелдер – мифология аргазы-биле холбап чураан.
Чогаалчының «Ногаан аът» деп шүлүглелинде лириктиг маадыр биче чер-чуртун эргип келирге, чүгле адазының баглаажы арткан болур. Чогаалда баглааштың овур-хевири лириктиг маадырга ада-иезиниң оруун изеп, аал-чуртун ээлеп чорбаанынга бодун чемелээн, хараадаан сеткилди оттуруп келир.
Өскен-төрээн турлаг-чуртум сактып кээр мен,
Өле баглааш чеме болуп көстүп келир…
Сүзүк тыппаан күжүр ботту, тояанчыны,
Сүлде-чаяан ээзи-ле карактазын! [Үержаа, 1997, а. 149].
Ол ышкаш баглаашты долгандыр кадып калган чашпан-сиген лириктиг маадырның аал-чуртун каггаш чортканындан амгы үеге чедир чуртталгазының аар-берге оруктарын илередип, ада-иезиниң чанынга чораан чылдарын эң-не эргим кылдыр көргүзүп турар овур-хевир болган.
Мөрүм дилеп, шагда-ла моон аъттанчык мен.
Бөгүн биле эрткен үем аразы бо –
Хонак, чашпан карартыр-ла кадып калган
Хову-шөлдүң айгадаң, соок, харызын аа! [Үержаа, 1997, а.149].
А. Үержааның шүлүк чогаалында биче чер-чурту, ооң онзагай шынары кижи назынының орту чеде берген лириктиг маадырның чашкы шааның сактыышкыннарындан чуруттунган. Лириктиг маадырга «Алаш эрии сыннар баары кыйыг черде», «аът өрттээр оймак безин тывылбайн баар», аажок сырый хараганнар үнген «Тенниг-Кыйыг» – ада-иезиниң аалынга эргелиг чашкы үезин мөңгежидип чоруур:
Авам күжүр чажын кээргеп дүүреп үнер
Ачам харын тооксавас, каттырымзааш:
«Хараганнар ыглаң, чассыг бооруңга
Каржыланган чадавас боор, оглум» - деп каар [Үержаа, 1997, а. 35].
Чогаалчының шүлүктеринде өскен чериниң делгемнерин, лириктиг маадырның чашкы шаан чураанында ханы философтуг угаазылал бар. Лириктиг маадырның төрээн черин чеже-даа чашпан-сиген, хараганнар шыва үнген болза, аңаа ада-иезиниң чанынга эрткен чуртталгазы эң-не эргим, үнелиг болуп арткан. Ооң чижээнге авторнуң «Кызыл-даван» деп шүлүүн көрээлиңер. Ук шүлүкте лириктиг маадырның чашкы үези өскен черинде хараганнарның овур-хевири-биле чергелештир чуруттунган.
Ыяш боозун чүктеп алган ыыттыг-дааштыг
Ырыктааштыг кызыл-даван өөрү-биле
Чаштып ойнап, хараганнар аразында
Салгын ышкаш, киискип халып турар болду [Үержаа, 1997, а. 66].
Чашкы шааның сактыышкыннарының дүлгээзини лириктиг маадырны эрткен өйже эгидиптер. Шала уярап сагынган ол чуртталга биске база эргим, үнелиг деп, А.К. Калзан демдеглээн [Калзан, 1991, а. 214]:
Амдыы чашты – бодумну мен көрүп тура,
Адааргаксап, магадааштың идиктерим
Ужулгаштың «Маңнап көр!» деп алгырыпкаш
Ужар дээнзиг соондува дап-ла бердим…[Үержаа, 1997, а. 66].
Ынчалза-даа лириктиг маадыр кызыл-даван буттарынга «изиг көс-даа дагапканзыг» аарышкыдан миннип, тоолда дег магалыг чырык, чаагай чашкы шаандан амгы үезинче эглип келир.
Ол-ла хараганнарның овур-хевири-биле («Хараганнар») чогаалчы мораль-философтуг боданыышкыннарлыг шүлүкте бойдус камгалалының чидиг айтырыгларын база көдүрүп турар.
Селбер уну өрттензе-даа
Черде хандыр чажырттынган
Дазылындан хөөкүйлер
Дагын «дирлип» үнгеннер-дир [Үержаа, 1997, а. 33].
Мында өртең хараганнарның овур-хевири чеже-даа кээргел, муңгак хөөн-биле илереттинип турза, оларның катап дазылданып үнүп келгени келир өйже чырык сеткилди – амыдыралга идегелди, бүзүрелди оттуруп турар. Хараганның чалыы чаш өзүмнериниң амыдырал, шын дээш быжыг туруштуун илереткенин тыва шүлүк чогаалында чаа ажыдыышкын деп ТГШИ-ниң улуг эртем ажылдакчызы В.С. Салчак айыткан [Cалчак, 2003, а. 59].
Бурят шүлүкчү Баир Дугаровтуң «Алтаргана» («Золотарник на северном склоне», 1998) деп шүлүүнде база-ла хола-хараганнар частып турар.
Ара газарта ургадаг Золотарник на северном склоне
Аса бүхэтэй алтаргана вновь цветет в синеве поднебесной.
Автор хола-хараганның овур-хевирин дамчыштыр лириктиг маадырның биче төрээн чер-чуртунга ханы ынакшылын илередирде:
Альган дээрээ тэнжээhэн Колыбель моя – ваши ладони,
Аба эжы хоëрни. милая мать и отец [Дугаров, 1998, а. 14-15].
- деп, диригжидилгени ажыглаан. Мында лириктиг маадырның өскен чер-чуртунга чырык сеткиишкиннери ада-иезиниң овур-хевири-биле сырый харылзаалыг болуп турар.
А. Үержааның шүлүктеринде лириктиг маадырның биче төрээн чер-чуртунга ынакшылын иениң овур-хевирин дамчыштыр көргүскен.
Б. Дугаровтуң база А. Үержааның шүлүктеринде хараганның азы өскээр чугаалаарга, алтаргананың (хола-хараганның) болгаш частып турар хараганнарның овур-хевирлери биче төрээн чер-чурт темазын ажыдып, быжыг тура-соруктуң, идегелдиң, бүзүрелдиң символу болуп чоруур.
Хараганнарның овур-хевиринден аңгыда, А. Үержааның «Артыжап көр» деп шүлүүнде аарыг-аржыктан лириктиг маадырны – бичии оолду өскен Алажының артыш-шаанаа сегидиптер күштүг болуп турар.
Артыш-саңның ак-көк ыжы
Айдыс чыды хөрээм долду.
Аарыым-даа уттундуруп,
Ам кээп шөлээн удуй бердим.
Эртенинде каң-на кадык
Эрес, сергек оттуп келдим [Үержаа, 1997, а. 43].
Бичии маадырга өскен чериниң үнүш-байлааның эм-дом болуп чоруурунуң чылдагааны чүгле шажын-чүдүлгениң сүзүүнде эвес, а ол ышкаш төрээн чериниң, иезиниң ынакшылының күчү-күжүнде деп бодал дараазында одуругларда илереттинген.
Чүдүг-сүзүг күжү бе деп
Чүгле ынчаар бодаваңар!
Төрээн черим, эргим авам
Төлү менээ ынакшылын
Харам чокка шаңнап турда,
Хайыразы ындыг болбайн! [Үержаа, 1997, а. 43].
А. Үержааның шүлүк чогаалында лириктиг маадырның өскен чери – Алажының дугайында чырык сеткил сиңген сактыышкыннары авазының овур-хевири-биле чергелештир хөгжүп келген. Чижээлээрге, чогаалчының «База катап ээлчеглиг шөлээм келир» деп шүлүүнде лириктиг маадырның төрүп каан иези амылыг өртемчейден чарлып чоруй баарга, өскен хеминиң шынары бир янзы кылдыр чуруттунган.
Авамның мээ чылдып бербес шайы ышкаш,
Алажымның бүлээн суу ам чилиим өдер…[Үержаа, 1997, а. 11].
Лириктиг маадырның качыгдалын иезиниң чылытпааны соок шайы-биле Алажының чылбай суун деңнеп көргүскени шүлүкте драматизмни улам-на күштелдирген.
Ниитизи-биле, А. Үержааның биче төрээн чер-чуртунуң дугайында шүлүктеринде лириктиг маадырның сактыышкыннары колдап турар. Ында автор ийи назынны чураан: лириктиг маадырның чуртталгазында эң-не чырыткылыг, аас-кежиктиг чашкы назыны болгаш биче чер-чуртундан чортканындан бээр амгы үеге чедир амыдыралының аар-берге оруктарын көргүскен назыны – ханы, философчу деңнелдиг бижиттинген.
Хөй нуруузунда лириктиг маадырның чашкы назынының сактыышкыннары чуруттунган болгаш, ооң өскен чери – «Алаш», «Тенниг-Кыйыг», «Узун-Кыйыг» база иезиниң овур-хевири кожа чоруур. Ол амылыг өртемчейге бодарааш, өстүрүп каан авазы дег төрээн чериниң лириктиг маадырга эргим болганын бадыткааны болур.
Ынчангаш А. Үержааның поэзиязында биче төрээн чер-чуртунга тураскааткан шүлүктери – чашкы шааның мөңге сактыышкыннары болуп, «үш чүс харлыг кырган кускуннуң чагыында» ышкаш: «дөзүң-угуң утпа», «төрээн чурттуң – ава чериң кагба», «сактыышкының камна» … дээн идейлиг утканы амгы салгалдың кижилеринге дамчыдып чоруур.
Литература:
1. Алтаргана: Из бурятской народной поэзии / Сост. и пер. с бур. на русс. яз. Б. Дугарова. – Улан-Удэ, 1998. – А. 14-15.
2. Калзан А.К. Чаа салгалдың шүлүкчүлери. Игорь Иргит. Николай Куулар. Антон Үержаа // Калзан А.К. Өзүлдениң демдектери. – Кызыл, 1991. – А. 189-224.
3. Күжүгет З.А. Хайыралыг дуңмавыс // А. Үержаа. Силер-биле мөңге шагда кады чорууйн… (Сактыышкыннар, тураскаадыг-шүлүктер, сайгарылгалар) / Тург. К.Б. Доржу, Л.Н. Күжүгет. – Кызыл, 2007. – А. 12-13.
4. Күжүгет М.А. Хараадалдан, чидиригден харлыккаштың // А. Үержаа. Силер-биле мөңге шагда кады чорууйн… (Сактыышкыннар, тураскаадыг-шүлүктер, сайгарылгалар) / Тург. К.Б. Доржу, Л.Н. Күжүгет. – Кызыл, 2007. – А. 67-70.
5. Ооржак Л.Х. Антоннуң сорунзазы // А. Үержаа. Силер-биле мөңге шагда кады чорууйн… (Сактыышкыннар, тураскаадыг-шүлүктер, сайгарылгалар) – Кызыл, 2007. – А. 24-27.
6. Салчак В.С. Антон Үержаа: бойдус дугайында шүлүктер // Салчак В.С. Тыва чогаалчылар дугайында демдеглелдер. – Кызыл, 2003. – А. 54-64.
7. Серен-оол Ч.С. Салым-чаяанның үнелели // А. Үержаа. Силер-биле мөңге шагда кады чорууйн… (Сактыышкыннар, тураскаадыг-шүлүктер, сайгарылгалар) / Тург. К.Б. Доржу, Л.Н. Күжүгет. – Кызыл, 2007. – А. 63-67.
8. Үержаа А. Ынак-тыр мен: шүлүктер, шүлүглелдер. – Кызыл, 1997. – 183 а.