Боронғо заманда, тау рухтары кешеләр менән һөйләшкәндә, ә йылғалар ата-бабаларының серҙәрен һаҡлағанда, изге Урал битләүҙәрендә өс батыр йәшәгән. Һәр кем үҙенсә көслө була, әммә улар бергәләп кенә тыуған ерен ҡотҡара ала.
Алпамыша оҫта һәм ҡыйыу, уҡтары бер ҡасан да хата белмәгән тылсымлы уҡлы була. Ул союздаштар менән килешеү төҙөй белгән һәм һәр ваҡыт дөрөҫ ҡарар тапҡан.
Тау-батыр ҡеүәтле гигант, уның көсө тау көсөнә тиң була. Ул ҡаяны күсереп, емерелеү ауырлығына сыҙап ҡала ала, ә алышта тамыры менән йолҡоп алынған ағасты дубинка итеп ҡуллана.
Иман-батыр хайуандар һәм үҫемлектәр телен аңлаған аҡыллы тәбиғәт һаҡсыһы. Ул шифалы үләндәрҙе белә һәм урман рухтары ҡалдырған билдәләрҙе уҡый белә.
1-се өлөш. Бәлә саҡырыуы
Бер ваҡыт ауылға борсоулы хәбәр менән аҡһаҡал килә:
Яуызлыҡ уяна! Сихырсы Диеү хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың йәндәрен урлай. Тиҙҙән ул беҙҙең йөрәктәребеҙ артынан киләсәк!
Батырҙар изге ағас янында йыйыла. Алпамыша ныҡлы итеп::
- Беҙ уны туҡтатырға тейешбеҙ!
Тау-батыр ҡулдарын ҡыҫа:
— Мин уның ҡәлғәһен емерәм!
Иман-батыр шым ғына өҫтәне:
— Әммә уның көсө алдаҡта. Уның серен белергә кәрәк.
Ағас ботаҡтарынан рух шыбырлауы яңғырай:
Сихырсы ҡурҡыу менән туҡлана. Уның йөрәген — Күләгәләр мәмерйәһендәге ҡара ташты табығыҙ. Ул иҫән саҡта Аҡбуҙат үлемһеҙ.
2-се өлөш. Мәмерйәгә юл
Батырҙар юлға сыға. Алда уларҙы һынауҙар көтә, һәр береһе уларҙың береһе өсөн.
Алпамыша Һынауы. Тарлауыҡта батырҙарҙың рухлы икеләтәләре барлыҡҡа килә, улар менән көлөшөп ,дғыш тыуҙырырға тырыша. Алпамыша ҡалтыранмай. Ул тетиваны һуҙып, хәҡиҡәт уғын сығара яҡтылыҡ нурҙары иллюзияларҙы тишә. Өрәктәр ирегән, ә юл асылған.
Тау-батырҙы һынау. Юл емерелеүе юлға ҡамасаулай. Тау батыр мәмерйә көмбәҙе аҫтына баҫа һәм дуҫтары үтеп барған саҡта уны иңбашында тота. Һуңынан уларға таш голом һөжүм итә. Оло кеше иҫке ағасты йолҡоп алып, дошманды туҙанға әйләнгәнсе емерә.
Батыр Исемдәрен һынау. Иллюзиялар лабиринтында ағастар ҡиәфәтен үҙгәртә, юлдар эленеп тора, ә тауыштар алдау һүҙҙәрен шыбырлай. Иман батыр ҡулын зем ҡуйып, тамырҙарҙың шыбырлауын һәм ҡоштарҙың йырлауын тыңлай. Ул тәбиғәттең аҡыллылығы менән алып барылған дөрөҫ юлды таба.
3-сө өлөш. Сихырсы менән алыш
Көмөш мәмерйәһендә Уларҙы Ҡара плащ кейгән, һалҡын яҡтылыҡ менән ялтырап торған күҙ — кристаллдар менән Аҡбуҙат көтә.
Һеҙ — минең көсөм алдында ҡом бөртөктәре генә! - тип көлдө ул ҡулын һелкетеп.
Ҡараңғылыҡтан күләгәләр сихырсы армияһы сыға. Һуғыш башлана:
* Алпамыша дошманды һуҡырайтып, яҡтылыҡ уҡтары менән атыу менән шөғөлләнә.
* Тау-батыр күләгәләрҙе яланғас ҡулдары менән емерә, уның көсө тотанаҡһыҙ була.
Иман-батыр сихырҙарҙы таратып, заговорҙар шыбырлай.
Әммә сихырсы йылмайып ҡына тора:
— Йөрәгемһеҙ һеҙ көсһөҙ!
4-се өлөш. Ҡараңғылыҡ йөрәге
Мәмерйә уртаһында, ҡараңғылыҡ боролошо менән уратып алынған, ҡара таш — сихырсының йөрәге эленеп тора. Диеү ҡысҡыра:
—Ул иҫән саҡта мин үлемһеҙ!
Шул саҡта батырҙар көстәрен берләштерә:
Иман батыр изге ағастың тамырҙарын саҡыра улар сихырсыны бәйләй, уның хәрәкәттәрен тотҡарлай.
Тау батыр ҡараңғылыҡ боролошо аша үтеп, ташҡа юл аса.
Алпамыша тетиваһын һуҙып, изге ағас яҡтылығы менән зарядланған уҡ ҡара ташты тишә.
Яҡтылыҡтың шаңҡытҡыс шартлауы ишетелә. Таш тарҡала, ә сихырсы ҡысҡыра һәм боролошта эрей. Ҡараңғылыҡ сигенгән.
5-се өлөш. Өйгә ҡайтыу
Таң менән урман терелә: ҡоштар йырлай, хайуандар ышыҡтан сыға, ә ҡояш тау түбәһен яҡтырта. Батырҙар ауылға ҡайта.
Аҡһаҡал башын эйҙе:
- Көс — берҙәмлектә икәнен иҫбатланығыҙ.
Алпамыша әйтте:
- Һәр беребеҙ-бер йөрәктең бер өлөшө.
Тау батыр йылмая һәм бал сығара:
— Ә минең йөрәгем дуҫтарымды һыйларға ярата!
Имәнбай батыр өҫтәне:
—Еңеү тураһында хәтер йырҙарҙа йәшәһен.
Һуңғы
Тау түбәһендә ел шыбырлағандан һуң, кешеләр: "был өс батыр, әгәр кешеләр иңгә-иң терәшеп торһа, яуызлыҡ яҡтылыҡтан ҡурҡа," - тиҙәр. Ә ауылда йыл һайын дуҫлығы һәм батырлығы тыуған ерен ҡотҡарған өс герой тураһында йырҙар йырлана.