#NoqonuniyQamoq #PsixologikBosim #HaqqUchunKurash #Adolat #StressniYengish
Adolatsiz qamoq, tazyiq, haqiqat uchun kurash va
insonning qayta tug‘ilishi
(psixologik yondashuv)
Qamoq - inson irodasini sinab ko‘radi
Qamoq - bu insonning faqatgina jismini qamabgina qolmasdan balki uning butun ruhiyatini, irodasini va o‘zligini sinovdan o‘tkazadi. Endi uning o‘zi qamoqda yolg‘iz, u yerda unga hech bir joni achiydigan yaqinlari yo‘q. To‘g‘ri maslahat beradigan kishilari ham yo‘q, ko‘chadagi borlari esa uni tark etib bo‘lishgan yoki bitta ikkitasi qolgan bo‘lishi mumkin. Tashqarida uni faqatgina ota-onasi, aka-ukalari, opa-singillari, oilasi va farzandlari kutadi, kim biladi balkim ularning ham ayrimlari voz kechib ketishar.
Qamoqda vaqt to‘xtaydi, kamera devorlari gapirmaydi. Bu sinov maydonida odam nafaqat o‘zining ozodligidan, so‘z erkinligi va haq huquqlaridan ayriladi, shuningdek, u o‘zining o‘zligini, e’tiqodi hamda ishonchini ham yo‘qotib qo‘yishi hech gap emas.
Psixologiya nuqtai nazaridan olib qaralsa, hibsga olingan va saqlanayotgan shaxsda «qamoq xavotiri sindromi» rivojlanadi. Bu esa o‘zini yolg‘izlik, umidsizlik va butun borligini boshqa kuch nazorati ostida his etish holatidir. Bu holatda inson miyasida xavf-xatar signallari ishga tushib, stress holatiga kiradi va natijada fikrlari beqaror bo‘lib qoladi. Bunga ta’sir qiluvchi omillarga esa uning obro‘sini, sha’nini, kadr-qimmatini, ori va nomusini toptalganligini kiritsa mubolag‘a bo‘lmaydi. Shu boisdan, ushbu og‘riqlar sabab inson tergov jarayonida o‘ziga qarshi ko‘rsatma berganini ham anglamay qoladi. Chunki u tergov organi va boshqa kuch ishlatar tizimlarning jismoniy hamda ruhiy bosimlari ostida jon talvasasiga tushib qoladi.
Shunday qiyinchiliklar va azoblar davrida inson o‘zini qo‘lga olishi va tushkunlikdan chiqish yo‘llarini ishlab chiqishi kerak. Albatta bu holat odamda adolat uchun kurash to‘lqinni kuchaytiradi, agar u o‘z haqiqatini isbotlashni ich-ichidan xohlasa.
Agar shaxs ichki xavotirini yengib, har kuni «men tirikman, men yengilmadim, men kuchliman» deb bir necha bor takrorlasa va haqiqat uchun kurasha olishiga ishonsa, u barqarorlikka chiqadi. Albatta bu uning birinchi g‘alabasi bo‘lib, unda ichki qudratning uyg‘onishi hisoblanadi.
Adolatsizlik va insonning ichki sinovi
Adolatsizlik - bu inson ongiga, ruhiga, shaxsiyatiga va qadr-qimmatiga qaratilgan hujum. Tergovdagi ruhiy tazyiqlar va jismoniy qiynoqlar insonning ichki barqarorligini sindirishga qaratilgan psixologik bosim hisoblanadi.
Lekin yana bir haqiqat borki: bir odamni jismoniy jihatdan cheklash mumkin, lekin ruhini, aqlini, ongini qamab bo‘lmaydi. Insondagi eng katta qudrat - bu uning fikrlash qobiliyati. Psixologiyada «kognitiv nazorat» degan tushuncha bor. Bu insonning og‘riq va iztirob holatida ham vaziyatni anglay olishi, tahlil qilishi va yechim topish qobiliyatidir.
Agar inson «men nohaqlik qurboniman» degan fikrdan «men haqiqatni isbotlayman» degan ishonchga o‘ta olsa, uning ongida stressdan chiqish uchun ruhiy energiya uyg‘onishi boshlanadi. Bu energiya – ichki isyonning ildizi bo‘lib, uni yuzaga olib chiqishdir. Ushbu ichki isyonni yuzaga olib chiqish faqatgina boshidan o‘tkazayotgan odamning qo‘lidan keladi. Aynan uning xohish irodasi asosida yuzaga chiqadi. Buning uchun esa xohishning o‘zi yetarli emas, o‘ziga ishonch va qat’iy harakat kerak. Uni haqiqatini, dardini o‘zichalik hech kim his eta olmaydi. Nohaqlik botqog‘idan faqatgina o‘zini o‘zi olib chiqadi. Boshqalar esa unga yordamchi kuch va vosita bo‘ladi. Shu jumladan, advokatlar, ishonchli vakillar, yaqinlari, texnika va boshqalar.
Sinish va qayta tug‘ilish
Insondagi sinish bu qamalishi, yo‘q bo‘lib qolishi va uning yo‘qotishlari emas. Psixologiyada «ruhiy qayta tug‘ilish» degan nazariya bor. Unga ko‘ra, inson katta shok yoki sinovdan keyin o‘zi uchun yangi hayotiy kontseptsiya yaratadi. Bu jarayon og‘riqli bo‘lsa-da, lekin u odamni yangi darajaga olib chiqishi mumkin. Agar uning o‘zi buni chindan ham xohlasa. Bu yerda endi xohishni o‘zi yetarli bo‘lmaydi. Harakat ham kerak. Ha rejalangan harakat strategiyasi kerak va uni endi bosqichma-bosqich amalga oshirish zarur bo‘ladi.
Kameradagi sukutda odam o‘z qalbi va vijdoni bilan yuzma-yuz qoladi. Shu sukut orqali u hayolda o‘z hayotini qayta ko‘radi, xatolarini tahlil qiladi va nihoyat, ruhiy qayta tug‘ilish jarayoniga kiradi. Bu - ilmiy nuqtai nazardan inson ongining o‘zgaruvchanligi, moslashuvchanligi va chidamliligi deb ataladi.
U shunday xulosaga keladiki: «qamaldim degani bu o‘ldim degani emas», «men yiqidim - menda turishda imkon bor». Mana shunday fikrlar inson miyasida yangi neyron bog‘lanishlarni yaratadi, miyada stress gormonlarini kamaytiradi va barqarorlik gormonini kuchaytiradi.
Kameradagi shaxs «meni sinashdi, lekin men sinmadim. Ular meni jismimni qamashdi, lekin ruhimni, ongimni, aqlimni va qalbimni emas. Mening tomirimda qon oqayaptimi, demak men hali tirikman. Tirik bo‘lsam, haqiqat uchun kurashish mening burchim, adolat uchun kurashish mening chekimga yozilgan. Bu sinov bejiz emas, Allohga shukr u meni tirikligimda sinadi!» - deb o‘zini ishontira bilishi lozim.
Shunga o‘xshash so‘zlar bilan odam o‘z ongiga ijobiy signal yuboradi va u o‘ziga bo‘lgan ishonchni uyg‘otadi yoki kuchaytiradi. Bunday yondashuv psixologiyada insonni depressiya va shok holatidan olib chiqishda eng samarali yo‘llardan biri hisoblanadi.
Ruhiy tiklanish va stressdan chiqish yo‘llari
Hibsdagi yoki tazyiq ostidagi shaxs uchun eng katta himoya - o‘z ongini boshqarishi. Buni «ruhiy immunitet» deb atash mumkin. Har kuni o‘ziga ijobiy fikrlar takrorlash, kunlik reja tuzish, xotira va hayolni faol saqlash, nafas olish mashqlari qilish va hokazolar tushkunlikdan chiqish usullaridan biridir.
Ko‘proq kitob, gazeta va jurnallar o‘qish, yozish, fikr yuritish va kuzatish insonning ruhiy maydonida «energiya aylanishi»ni qayta tiklaydi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, har kuni 15 daqiqa davomida umid va ilhom uyg‘otuvchi fikrlarga e’tibor berish miyada stressni kamaytiradi, immunitetni mustahkamlaydi, umid gormonlari ishlab chiqarilishini oshiradi.
«Haqiqat yo‘lida sen yolg‘iz emassan. Alloh sen bilan. Sendagi og‘riqni yer ham, osmon ham, butun koinot eshitadi».
Bu ibora - ilmiy nuqtai nazardan «emotsional yakkalik sindromi»ni yengish uchun yordam beradi. Odam o‘zini yolg‘iz emasligini his etsagina , uning ruhiy barqarorligi qayta tiklanadi.
Azob va dard insonni yanada chiniqtiradi.
Haqiqat uchun kurash va ijtimoiy burch
Inson noxaqlikka qarshi kurashganida, u nafaqat o‘ziga, balki jamiyatga ham ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Shu sababdan, bu harakat nafrat bilan emas, reja asosida aql, ong va sabr bilan olib borilishi darkor. Har bir harakat puxta o‘ylanishi va zaxiradagi qo‘shimcha javoblar, dasturlar ham tayyor bo‘lishi shart. Psixologiyada bu «konstruktiv qarshilik» deb ataladi - u insonni yo‘qotmasdan, balki uni ma’naviy kuchaytirib boradi.
Adolat va haqiqat qaror topishi uchun kurash - bu ruhiy reabilitatsiyaning yuqori bosqichidir. Bu bosqichda inson o‘z og‘rig‘ini kuchga aylantiradi. Endi u qurbon emas, balki yetakchiga aylanadi.
«Men haqiqat uchun o‘lib tirilishga ham majburman! Bu dunyoga bir marta kelaman, men ham odamman, meni ham yaxshi yashashga haqqim bor! Demak, men adolat va haqiqat qaror topishi uchun kurashishga majburman!».
Bunday iboralar inson ongida «qayta dasturlash»ni amalga oshiradi - ya’ni, unda qurbon degan psixologiyani qayta uyg‘onish psixologiyasiga aylantiradi.
Rejali kurash va xavfsizlik psixologiyasi
Haqiqat uchun kurash – bu hissiyot emas, aql va rejali xatti-harakatlar majmuidir. Bunda odam avval ruhini, keyin tafakkurini tartibga solmasa, uning harakati foydali bo‘lmaydi. Bu bosqichda inson stressni boshqarish, xavfni baholash va strategik fikrlash qobiliyatini rivojlantirishi kerak.
Bunday vaqtda har bir so‘z, har bir qadam rejali bo‘lishi shart. Bu nafaqat siyosiy, balki psixologik barqarorlik usulidir. Kurashayotgan kishi nafaqat o‘zini boshqarishi, balki uning uchun kurashayotgan insonlarning barchasini o‘z nazoratiga olishi, ularni boshqarishi va adolatsizliklarga kuchli zarbalar berishi lozim. U odam shuni anglab yetishi lozimki endigi kurashi pala-partish bo‘lmasligi shart. Adolat uchun kurashayotgan insonda xuddi sportchilar singari birinchi zarba, ikkinchi zarba, chap berish usullarini ishlab chiqqan bo‘lishi kerak. Chunki haqiqat uchun kurashayotgan maxkum yoki maxbus tutqunlikda bo‘lib, u butun bir adolatsiz tizim bilan kurashadi. Uning o‘zi qamoqda bo‘lganligi uchun ham birinchi navbatda o‘z xavfsizligiga e’tibor qaratishi joiz. Buning uchun esa kurashni aql va idrok bilan boshqarishga majbur. Shu sababdan ham adolatsizlikka qarshi kurash goh oshkora va goh yopiq usulda olib borilishi shart.
Insonning qayta tug‘ilishi - jamiyatning uyg‘onishi
Qayta tug‘ilish bu - faqat bir o‘ziga emas, jamiyatga ham ijobiy ta’sirini ko‘rsatishi demakdir. Ya`ni bir insonning ichidagi isyonni yuzaga chiqishi millionlab odamlarning qalbiga nur olib kirishi mumkin.
Haqiqatni so‘zlagan kishi - ruhiy jihatdan eng barkamol va erkin insondir. U azoblar orqali poklangan, sinovlar orqali yetilgan kishidir. Uning og‘riqi - jamiyatdagi o‘zi kabi qurbon bo‘lganlarga ham malham, ham ilhom bag‘ishlaydi.
- Adolatsizlik odamni sinaydi, lekin uni yo‘q qila olmaydi. Chunki inson ruhi tabiatan chiniquvchi bo‘ladi. Bu faqatgina odamga xos belgi. Bu - psixologiyaning asosiy qonuni: og‘riq bu insonni yo‘qotmaydi, agar u o‘z haq huquqini to‘liq anglab etsa.
- Inson barcha azob-uqubatlarga chidashi mumkin, lekin nohaqlikka va adolatsizlikka emas. Axir «haqiqat egiladi, bukiladi, lekin sinmaydi» - deb bejizga aytilmagan.
Izoh: Maqola muallifning hayotiy tajribalari asosida yozilgan.
Muallif Suvanov B.X.