6) Buxgalteriya etikasi — bu buxgalterlarning professional faoliyatida amal qilinishi kerak boʻlgan axloqiy tamoyillar majmuidir. Ushbu tamoyillarning maqsadi korporativ madaniyatni shakllantirish, ishonchli moliyaviy hisobotlarni taqdim etish va jamiyat manfaatlarini himoyalashdan iborat. Boshqacha aytganda, buxgalteriya etikasi xodimlarning o'z vazifasini adolatlilik, ishonchlilik va mas'uliyat bilan bajarish tartib-qoidalaridan iborat.
Buxgalteriya etikasining asosiy ta'moyillari:
1. Adolatlilik
- Buxgalterlar tashkilot ichidagi va tashqarisidagi shaxslar bilan teng munosabatda bo'lishlari shart. Adolatlilik tamoyili, xususan, moliyaviy hisobotlarda xolislik va obyektivlikni anglatadi.
2. Samimiylik va Ishonchlilik
- Buxgalterlar mijozlar, rahbarlar va davlat organlariga axborot taqdim etishda samimiylik va ishonarli boʻlishlari lozim. Ularning taqdim etadigan maʼlumotlari doimo haqiqiy va ishonchli boʻlishi talab qilinadi.
3. Masʼuliyat
- Buxgalterlar oʻz majburiyatlarini jiddiy qabul qilishi va ularni sabr-toqat bilan bajarish majburiyatini his etishi zarur. Bundan tashqari, ular tashkilotlarning qonuniyligi va jamoatchilik manfaatlari uchun javobgarlikka ega boʻladi.
4. Professional kompetentlik
- Buxgalterlar doimiy ravishda bilimlarini yangilab borishlari va yangi texnikaviy va metodologik yangiliklarni oʻrganishlari lozim. Professional kompetentlikning yoʻqligi korxonaga zarar yetkazishi mumkin.
5. Xavfsizlik va maxfiylikni saqlash
- Buxgalterlar o‘z xizmat davomida olgan maxfiy maʼlumotlar ustidan javob beradi. Ular kompaniyaning ichki hujjatlar, moliyaviy maʼlumotlar va boshqa nozik ma’lumotlarni oshkor qilmasliklari lozim.
6. Aloqa va ochiqlik
- Tashkilotlararo munosabatlarda ochiqlik va toʻgʻri muloqot tamoyiliga rioya qilish juda muhimdir. Buxgalterlar hisobot tayyorlash jarayonida ochiq va adolatli tarzda hamkorlarga murojaat qilishlari lozim.
7. Vijdonli qaror qabul qilish
- Buxgalterlar ijtimoiy va ekologik masalalar yuzasidan ijobiy taʼsir koʻrsatadigan qarorlarni qabul qilishlari kerak. Vijdonli qaror qabul qilishda moddiy foyda hisobiga tabiiy resurslarni tejashga, atrof-muhit muhofazasiga e’tibor qaratishga harakat qilish lozim.
8. Faol hamkorlik
- Tashkilot ichida va tashqarisidagi hamkorlar bilan birgalikda ishlash yuqori darajadagi professional faoliyat uchun zarurdir. Ijobiy hamkorlik muhitini yaratish tashkilot faoliyatining samaradorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Bu tamoyillar va qoidalar zamonaviy dunyoda moliyaviy hisobotlar doirasidagi buzuq amaliyotlar (masalan, pul yuvish, firibgarlik va hokazo) tufayli tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shuning uchun, milliy va xalqaro miqyosda ishlab chiqilgan kodekslar mavjud boʻlib, ular bunga qatʼiy rioya qilishni talab qiladi.
7) Kasbiy standartlar va etika kodekslari
Buxgalteriya hisobining kasbiy standartlari va etika kodekslari — bu hisobchilarning faoliyati davomida rioya qilinishi kerak boʻlgan qoidalar va meʼyorlar toʻplamidir.
Ular korxona ichidagi moliyaviy operatsiyalarni toʻgʻri yuritish, audit jarayonlarini oʻtkazish, mijozlar manfaatlarini himoya qilish va korxonaning umumiy moliyaviy ahvolini baholash uchun muhim ahamiyatga ega.
1. Kasbiy Standartlar
1) Xalqaro Buxgalteriya Standartlari (IFRS): Xalqaro standartlar xalqaro miqyosda qoʻllaniladigan hisob-kitob usullarini belgilaydi. Bular quyidagilar kiradi:
* IFRS 1: Birinchi marta xalqaro moliyaviy hisobotni tuzish tartibi.
* IFRS 9: Moliyaviy instrumentlarni hisobga olish.
* IFRS 15: Kontrakt asosida daromadlarni aniqlash.
2) AQSh Buxgalteriya Standartlari (GAAP): AQSh ichida keng tarqalgan hisob-kitob usullari. Bunga quyidagilar kiradi:
* ASC 606: Kontrakt boʻyicha daromadlarni qayd etish.
* ASC 842: ijaraga olingan obyektlarni hisobga olish.
3) Britaniya Buxgalteriya Standartlari (UK GAAP): Buyuk Britaniyadagi hisob-kitob tamoyillari. Masalan:
* FRS 102: Kichik korxonalar uchun financial reporting standards.
2. Etika Kodeksi
Etika kodeksi hisobchilar uchun axloqiy normalarni belgilaydi va ularga tegishli qarorlarni qabul qilishda yordam beradi. Umumiy qoidalar quyidagilardan iborat:
- Professional burch: Hisobchining oʻz kasbini qanchalik yaxshi bajarishi uning majburiyatlariga bogʻliq ekanligini anglatadi.
- Mustaqillik: Hisobchi mustaqil boʻlishi va tashqi taʼsirlardan qochishi lozim.
- Kafolatlanganlik: Hisobchining hisobotlari toʻliq va aniq bo'lishi shart.
- Maxfiylik: Hisobchining mijozlar haqidagi ma'lumotlarni oshkor qilmasligi.
- Kasbiy intizom: Hisobchining vazifalarini uzluksiz bajarish majburiyatini oladi.
Ushbu standartlar va etika kodeksi hisobchilik sohasi mutaxassislari uchun muhim vosita boʻlib, ular moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va ishonchliligini ta'minlashga xizmat qiladi.
8) Buxgalteriya sohasidagi sertifikatlash va malaka oshirish tizimi
Buxgalteriya sohasidagi sertifikatlash va malaka oshirish tizimi hisobchilar uchun oʻz mahoratlarini oshirish va professionallik darajasini tasdiqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu tizimlar turli mamlakatlardagi professional tashkilotlar tomonidan boshqariladi va ular orasida eng mashhurlari quyidagilarni tashkil etadi:
Sertifikatlash tizimlari:
1. Chartered Accountant (ACCA, CIMA, ICAEW):
- ACCA (Association of Chartered Certified Accountants): Xalqaro miqyosda tan olingan, professional tayyorgarlik kurslari va imtihonlarni o‘tkazadi.
- CIMA (Certified Institute of Management Accountants): Boshqaruv hisobchilari uchun moʻljallangan sertifikat, korxonalarning ichki menejmentini tahlil qilishga yoʻnaltirilgan.
- ICAEW (Institute of Chartered Accountants in England and Wales): Buyuk Britaniyada tan olingan hisobchi tashkiloti, moliyaviy hisobot va audit sohasida sertifikatlarni beradi.
2. Certified Public Accountant (CPA):
- AQSHda amal qiluvchi buxgalteriya sertifikati, uni olgan shaxslar davlat darajasida audit ishlarini oʻtkazishlari mumkin.
3. International Federation of Accountants (IFAC):
- Xalqaro miqyosdagi tashkilot boʻlib, u hisobchi tashkilotlar oʻrtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtiradi va xalqaro standartlarni ishlab chiqadi.
Malaka oshirish dasturlari:
- Continuing Professional Development (CPD): Professional rivojlanish dasturi, hisobchilar uchun yillik yoki muntazam mashgʻulotlar, seminarlar va oʻquv kurslarini taklif etadi.
- Online-курстар va вебинарлар: Xaridorlarga qulaylik yaratish maqsadida onlayn-platformalarda taqdim qilinadigan darsliklar va vebinarlar mavjud.
- Professional Membership Programs: Mahalliy va xalqaro tashkilotlarning aʼzolik dasturlari, ularga aʼzolikqa olingan hisobchilar qoʻshimcha imtiyozlar va imkoniyatga ega boʻladilar.
O‘zbekistonda amaldagi sertifikatlash:
O‘zbekistonda ham ushbu tizimlar mahalliy muhitga moslashtirilgan holda qoʻllaniladi. Davlat tomonidan belgilangan „Professional Buxgalter“ sertifikatiga ega boʻlish uchun maxsus imtihonlar topshirish talab etiladi. Shuningdek, xalqaro sertifikatlar, masalan ACCA, CIMA kabi tashkilotlar ham Oʻzbekistonda keng tarqalgan.
Buxgalteriya sohasidagi sertifikatlash va malaka oshirish tizimining mavjudligi hisobchilar uchun yuqori sifatli xizmatlar koʻrsatishni ta’minlaydigan raqobatbardosh mutaxassislikka erishish imkonini yaratadi.