1) Ishlab chiqarish tannarxi nima va u qanday hisoblanadi?
Ishlab chiqarish tannarxini ikki asosiy nuqtai nazardan tushuntirish mumkin:
1. Iqtisodiy tushunchada
Ishlab chiqarish tannarxi (inglizcha: production cost) bu korxonaning mahsulot ishlab chiqarishga sarflaydigan umumiy xarajatlarini anglatadi. Bu xarajatlar quyidagi turlarga boʻlinadi:
a) Ochiq xarajatlar (explicit costs)
Bu korxonaga bevosita to'lanadigan pullik xarajatlar bo'lib, ularga quyidagilar kiradi:
- Ish haqi (ishchilar maoshi)
- Hammolot narxi (materiallar, xom ashyo, yoqilg'i, energiya)
- Ijara to'lovlari (ofis yoki zavod maydonlarini ijaraga olish uchun)
- Kommunal xizmatlar (elektr energiyasi, suv, gaz kabi xizmatlarni to'lash)
b) Yopiq xarajatlar (implicit costs)
Yopiq xarajatlar, bu korxonadagi resurslar o'rniga boshqa imkoniyatlardan foydalanishi natijasidagi yo'qotishlardir. Masalan:
- Xodimlarning alternativ ish joyidan voz kechishi tufayli kelib chiqadigan imkoniyatdan mahrum qolish
- Zavod yer maydoni yoki binolarni boshqa maqsadlarda ishlatmaganligi sababli yuzaga keladigan imkoniyatdan mahrum qolish
Umumiy ishlab chiqarish tannarxi:
Ishlab chiqarishning umumiy tannarxi ochiq va yopiq xarajatlarni qo’shishdan iboratdir.
Ishlab chiqarish tannarxi=Ochiq xarajatlar+Yopiq xarajatlar
2. Hisob-kitob tushunchasida
Bunda korxona tovar ishlab chiqarishda qancha xarajat sarflaganligi hisobga olinadi. Bu maqsadda quyidagi ko'rsatkichlar e'tiborga olinadi:
a) Barcha materiallar xarajatlari - xom ashyolar, yarim tayyor mahsulotlar, butlovchi qismlar va materiallarga ketgan barcha xarajatlar;
b) Amortizatsiya.
Amortizatsiya deb nomlanuvchi kapital aktivlarning depressiya qiymati (mashinalar, uskunalarning eskirib ketishi).
c) Xizmatlar va mehnat xarajatlari - ishchi kuchining mehnat haqi hamda yordamchi xizmatlar uchun qilingan xarajatlar.
Ishlab chiqarish tannarxini aniq hisoblashga turli omillar ta'sir qiladi, jumladan:
- Texnologiyalar darajasining rivojlanishi
- Mehnat resurslarining narxi
- Energetik ta'minot narxlari
- Logistika xizmatlari sifati va narxi
Ushbu xarajatlar yig’indisi mahsulotning yakuniy narxida ham aks etishi kerak bo’ladi. Shuning uchun ishlab chiqarish tannarxini bilish biznes strategiyasi va raqobatbardoshlikni
oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
2) Asosiy vositalar nima va ularning hisobi qanday yuritiladi?
Asosiy vositalar bu korxona yoki tashkilotning uzoq muddatli foydalanish uchun moʻljallangan moddiy obyektlaridir. Ular odatda kamida bir yillik foydalanish muddatiga ega bo'lib, korxonaning
asosiy faoliyatida qo'llaniladi. Asosiy vositalar tarkibiga quyidagilar kiradi:
- Binolar: ishlab chiqarish binolarini o'z ichiga oladi.
- Mashinalar va uskunalar: ishlab chiqarish jarayonlarida ishlatiladigan mashinalar va jihozlardir.
- Transport vositalari: yuk tashish, ishchi tashish kabi maqsadlarda ishlatiladi.
- Kompyuterlar va ofis texnikalari: ish jarayonida foydalaniladigan kompyuterlar, printerlar, skanerlar va boshqa ofis jihozlari.
- Zamin va tabiiy resurslar: yer uchastkalari, foydali qazilmalarni o'z ichiga olgan tabiiy resurslar.
Asosiy vositalarning hisobi
Asosiy vositalarning hisobi бухгалтерия sohasida alohida ahamiyatga ega bo'lgan jarayon hisoblanadi. Ushbu jarayon quyidagi
bosqichlarni o'z ichiga oladi:
1. Asosiy vositalarning qabul qilinishi
Asosiy vositalarni qabul qilish jarayoni tovar hujjatlarining rasmiylashtirilishi bilan boshlanadi. Quyidagi hujjatlar asosiy vositalarni qabul qilishda muhim rol o'ynaydi:
- Asosiy vositalarni qabul qilish-qabul qilish akti (OS-1 shakl).
- Asosiy vositalarni foydalanishga topshirish kartasi (OS-6 shakl).
Ushbu hujjatlar asosida asosiy vositalar aktiv sifatida hisobga olinadi va ularning qiymatlari korxona balansiga kiritiladi.
2. Amortizatsiya hisobi
Asosiy vositalar amortizatsiya hisobiga tez-tez eskiradi va ulardan foydalanish xarajatlari korxona xarajatlarini oshiradi. Shuning uchun, ushbu vositalarning qiymati muntazam ravishda amortizatsiya
sifatida taqsimlanadi. Amortizatsiya hisoblangan mablag'lar quyidagicha amalga oshiriladi:
- To'g'ri chiziqli usul: asosiy vositalarning umumiy qiymati ularning xizmat muddati davomida teng qismlarga ajratiladi.
- Ish vaqtiga asoslangan usul: asbob-uskunalarning foydalanish intensivligiga qarab, amalda foydalanilgan vaqtga mutanosib ravishda amortizatsiya belgilanadi.
- Mahsulot hajmi asosida hisoblash: ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori asosida amortizatsiya hisoblanadi.
Amortizatsiya miqdorining hisoblanishi asosiy vositalarning qiymatini kamaytirish orqali amalga oshiriladi va shu tariqa korxona balansidagi foyda yoki zararga ta'sir qiladi.
3. Yirik ta'mirlash va yangilash
Katta ta'mirlash ishlari ham asosiy vositalarga sezilarli darajada ta'sir qilishi mumkin. Bunday hollarda, korxonada asosiy vositalarning yangilanishi va qayta jihozlanishi amalga oshirilib,
bu o'zgarishlar korxona balansiga aks ettiriladi.
Quyidagi hujjatlarni asosiy vositalarning yirik ta'mirlash ishlarini tasdiqlash uchun zarur deb bilamiz:
- Yirik ta'mirlash bajarilganligi to'g'risidagi акт (F-2-sonli shakl).
- Tizimdagi o'zgarishlarni tasdiqlovchi hujjatlar.
Shu tarzda, asosiy vositalarning hisob-kitobi korxonalari faoliyatini boshqarish va soliq hisobotlarini tayyorlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
3) Amortizatsiya tushunchasining kelib chiqishi va tarixi
1. Dastlabki tarix
Amortizatsiya tushunchasi dastlabki ko'rinishlari antik davrdan boshlab shakllangan. Qadimgi Rim huquqshunosligida mulkning "amortisatio" atamasi ishlatilgan, bu lotincha so'z
bo'lib, "o'ldirish" yoki "yuborish" degan ma'noni anglatadi. Bu yerda mulkni yo'qotish yoki undan foydalanish natijasida uning qiymati kamayishi tushunilgan.
2. O'rta asrlar
O'rta asrlarda Yevropa mamlakatlarida xususiy mulkka egalik huquqi va qarzdorlik masalalari keng tarqalgan edi. Ko'pincha, qarz oluvchi tomonidan olingan mol-mulk evaziga qarz qaytarilishi
lozim bo'lgan. Shu sababli, "amortizatsiya" atamasi qarzni to'lash jarayoni bilan bog'liq holda ishlatila boshlandi.
3. Sanoat inqilobi davrida rivojlanish
Sanoat inqilobidan keyin XIX asrda sanoat uskunalarining rivojlanishi bilan birga asosiy vositalarning eskirish va ularni almashtirish zarurati paydo bo'ldi. Korxonalar asosiy vositalarning
eskirgan qismini hisobga olish maqsadida moliyaviy hisob-kitoblarni joriy qila boshladilar. Bu davrda amortizatsiya kontseptsiyasi iqtisodiy tahlil va moliya sohasiga kirib keldi.
4. XX asrdagi zamonaviy amaliyot
XX asrda xalqaro moliya standartlarining rivojlanishi bilan birgalikda amortizatsiya qoidalari yanada aniqlandi. Xalqaro moliya institutlari tomonidan tuzilgan moliyaviy hisob-kitob usullari
amortizatsiya hisobini tartibga soladigan normativ hujjatlarning rivojlanishiga olib keldi.
Bugungi kunda amortizatsiya korxonalarning asosiy vositalarini eskirgandan saqlab qolish uchun amalga oshiriladigan majburiy operatsiyalar qatoriga kiradi. U nafaqat moliyaviy hisobotlarni
tuzishda, balki soliq siyosatini shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.