(003) 2. O'RTA ASRLARDA BUXGALTERIYA HISOBINING RIVOJLANISHI

Bu davrda buxgalteriya quyidagicha rivojlangan:

2.1. Dual (ikki tomonlama) yozuvning paydo bo'lishi

Italiya savdogarlari:

· Venetsiya va Genuya savdo uylari

· Birinchilardan bo'lib ikki tomonlama yozuv usulini qo'llash

· Savdo operatsiyalarini murakkablashtirish

· Kredit munosabatlarini rivojlantirish

2.2. Luka Pachiolining hissasi

1494-yil - "Summa de Arithmetica":

· Birinchi nashr etilgan buxgalteriya qo'llanmasi

· Ikki tomonlama yozuv tamoyillarini tizimli bayon qilish

· Hisob schotlari va ularning qo'llanilishi

Pachioli tamoyillari:

1. Hisob schotlari tizimi

2. Debet va kredit tushunchalari

3. Balans tenglamasi

4. Operatsiyalarni hujjatlashtirish

Eslatma:

1) Venetsiya va Genuya savdo uylari.

Venetsiya va Genuya o'rta asrlarda Yevropa dengiz savdosida yetakchi shaharlar hisoblangan. Ularning savdo uylari (veytsiycha: case di commercio, genoyacha: casa di mercanti) nafaqat tijorat
markazlari, balki butun Evropa va Yaqin Sharqdagi xalqaro savdoga ta'sir qiluvchi yirik tuzilmalar bo‘lgan.

Ushbu savdo uylari quyidagilarga xizmat qilgan:

- Sotib olish va sotish. Ular turli xil mahsulotlar, jumladan, ipak, to‘qimachilik mahsulotlari, ziravorlar, metall buyumlar va boshqalarni xarid qilishgan va sotishgan.

- Qarz beruvchilar. Savdogarlar moliya manbai sifatida ham faoliyat yuritishgan, kredit berganlar, qarz shartnomalarini rasmiylashtirganlar.

- Axborot markazi. Qaysi mahsulot qaysi hududda qimmatroq ekanligi haqida ma'lumot almashish joylari bo‘lgan.

- Yuridik himoya. Savdo uylarida savdoning huquqiy masalalari hal qilingan, shartnomalarning bajarilishini nazorat qilganlar.

O'ziga xos xususiyatlari:

Venetsiyalik savdo uylari Venetsiya Respublikasining mustaqil siyosatiga mos ravishda shakllangan. Masalan, savdogarlar uyushmasi Collegia Mercatorum deb atalgan uyushmaga birlashishgan. Ular
butun dunyo bo‘ylab konsulliklari va vakolatxonalariga ega edilar, shu orqali asosiy savdoni monopollashgan holda katta foyda olishga erishganlar.

Genuya savdo uylari, aksincha, shaxsiy tashabbuskorlik asosida tashkil topgan. Genuyaliklar xususiy tashkilotlar shaklida faoliyat olib borganlar, asosan Buyuk geografik kashfiyotlarda faol
ishtirok etganlar va dunyoning turli nuqtalarida savdo-sotiq ishlarini keng yo‘lga qo‘yganlar.

Venetsiya va Genuya savdo uylariga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin:

- Bembo oilasi (Venetsiyada joylashgan). U dunyoning ko‘plab hududlarida savdo-sotiq tarmog‘i barpo etgan va savdo markazlarini boshqargan.

- Di Negro oilasi (Genuyada joylashgan). Ular Sharqiy Yevropadagi savdogarlik aloqalarining rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shganlar.

Shu tariqa, Venetsiya va Genuya savdo uylari o‘rta asrlar davrida jahon iqtisodiyotidagi yirik iqtisodiy tuzilma hisoblangan, ularning faoliyati esa butun qit'a miqyosidagi savdo
jarayonlarini belgilab bergan.

2) Luka Pachioli (talaffuzi Luca Pacioli yoki Luca de Borgo San Sepolcro, taxminan 1445—1517 yillar oraligʻida
yashagan) italyan matematigi va fransisk monaxidir. U o‘rta asrdan keyingi davrdagi yirik matematiklardan biri hisoblanadi va u ayniqsa o'zining “Hisob-kitoblar san'ati” ("Summa de arithmetica,
geometria, proportioni et proportionalita") nomli asari bilan mashhurdir. Bu asar birinchi marta 1494-yilda chop etilgan bo‘lib, u nafaqat matematika, balki iqtisod va hisob-kitoblarga ham bag‘ishlangan dastlabki
muhim ilmiy ishlaridan biridir.

Luka Paciolinig bixgalteriya rivojlanishiga qo‘shgan hissasi

Paciolining eng katta xizmati bu "katta kitob usuli" deb nomlangan buxgalteriya tizimiga asos
solganligi hisoblanadi. Uning asarida batafsil yoritilgan ushbu tizim bugungi kunda biz bilgan "ikki tomonlama buxgalteriya kitobi" yoki "dvoichnaya sistema" deb nomlanuvchi tizimning ilk shakli edi. Bunda
har bir moliyaviy operatsiya ikki taraflama qayd etiladi: daromad uchun bitta yozuv kiritiladi va xarajatlar uchun ikkinchi yozuv amalga oshiriladi. Ushbu tizim hozirda barcha zamonaviy buxgalterlik tizimlari asosini tashkil
etadi.

Ushbu kashfiyot natijasida Pacioli quyidagi jihatlarni ta'kidlaydi:

- Hisobot berish aniqligini ta'minlash. Bunda ikki tomonlama tizim yordamida operatsiyalarni teskari tekshirish mumkin bo‘ladi, natijada xatolar tezda aniqlanishi osonlashadi.

- Moliyaviy nazoratni yaxshilash. Shu tariqa korxona egalari hamda boshqaruv xodimlari pul oqimlarini samarali nazorat qilishlari mumkin bo‘ladi.

- Barcha operatsiyalarni qayd etish imkoniyati. Har qanday biznes harakati maxsus shaklda hisobga olinadi, natijada korxonaning umumiy ahvolini ko‘rib chiqish va tahlil qilish mumkin
bo‘ladi.

Shunday qilib, Luka Paciolining buxgalteriyaga qo‘shgan hissasi shu qadar muhimki, uni 'buxgalteriyaning
otasi' deb ham atashadi. Uning ishlari hozirgi zamonda ham o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda.